เมื่อพูดถึง Mathematical discussion หรือ การอภิปรายทางคณิตศาสตร์ เราคงไม่ค่อยพบเห็นได้บ่อยนักในห้องเรียนชั้นประถมหรือมัธยมในประเทศไทย มีงานวิจัยมากมายยืนยันว่าการที่เด็กๆได้คิดเอง ได้สื่อสารความคิดนั้นออกมา และได้ถกเถียงแนวคิดทางคณิตศาสตร์กันนั้น ทำให้เด็กๆพัฒนากระบวนการคิดและความเข้าใจในเนื้อหาได้ดีขึ้น อีกทั้งยังเปิดโอกาสให้คุณครูได้เรียนรู้ว่าเด็กๆเข้าใจเนื้อหามากน้อยแค่ไหนด้วย
การอภิปรายทางคณิตศาสตร์ คือ กิจกรรมที่คุณครูเปิดโอกาสให้เด็กๆได้แสดงวิธีคิดที่หลากหลายในการแก้โจทย์ปัญหา ได้พูดคุยแสดงความคิดเห็น วิเคราะห์ และวิจารณ์เกี่ยวกับความรู้ทางคณิตศาสตร์ และแนวคิดที่แตกต่างจากของตัวเอง
ถ้ายังนึกภาพไม่ออกว่ากิจกรรมการอภิปรายทางคณิตศาสตร์เป็นอย่างไร ก่อนอ่านรายละเอียดของแต่ละขั้นตอน ลองไปเข้าไปชมคลิปวิดีโอห้องเรียนของคุณ Zack Hill ในลิ้งค์ข้างล่างนี้กันก่อนได้เลย เป้าหมายของบทเรียนนี้คือการหาความสัมพันธ์ของจำนวนสองกลุ่ม ในที่นี้จะเป็นจำนวนใบไม้ที่ใช้เลี้ยงหนอน และจำนวนตัวหนอน (https://vimeo.com/163826368)
อยากให้มีการอภิปรายทางคณิตศาสตร์ในห้องเรียนบ้าง เริ่มยังไงดี?
ในการวางแผนการสอน
- เลือกโจทย์ปัญหา หรือ กิจกรรมก่อนเลย โจทย์ปัญหาหรือกิจกรรมควรนำไปสู่เนื้อหาที่เราอยากให้เด็กๆเรียนรู้ เป็นปัญหาที่มีหลายแนวทางในการแก้ และเน้นการคิดวิเคราะห์มากกว่าความจำ เช่น ถ้าจะสอนเรื่องปริมาตรปริซึม แทนที่จะบอกสูตรการหาปริมาตร ให้รูปกล่องพร้อมความยาวแต่ละด้าน แล้วให้หาปริมาตรจากการแทนค่าในสูตร ลองตั้งคำถามให้เด็กๆ อธิบายตามความเข้าใจว่าปริมาตรคืออะไร พบเห็นได้ที่ไหนบ้างในชีวิตประจำวัน ลองหากล่องสี่เหลี่ยมหลายๆแบบมาให้แต่ละกลุ่มเลือก พร้อมทั้งให้อุปกรณ์อื่นๆที่น่าจะเป็นประโยชน์ต่อการหาปริมาตร เช่น ไม้บรรทัด กระดาษตาราง น้ำ ลูกปัด ลูกบาศก์ 1 หน่วย [คุณครูอาจจะบอกว่า ลูกบาศก์แต่ละลูก มีปริมาตรเท่าไหร่] ให้เด็กๆคิดวิธีหาปริมาตรของกล่องที่เลือกมา
- คาดการณ์แนวทางแก้ปัญหาของเด็กๆ และความเข้าใจผิดเกี่ยวกับเนื้อหาที่น่าจะเกิดขึ้นในการแก้ปัญหา ขั้นตอนนี้จะช่วยให้คุณครูรับมือกับคำตอบที่เด็กๆจะเสนอในห้องเรียนได้ดีขึ้น และยังเป็นการเตรียมพร้อมว่าจะแนะยังไงต่อถ้าเด็กๆเข้าใจแนวคิดไหนผิด เช่น ในตัวอย่างการหาปริมาตรของปรึซึมข้างต้น เด็กบางคนอาจจะทราบสูตรการหาปริมาตรของรูปทรงปริซึมมาก่อนแล้ว เขาอาจจะใช้ไม้บรรทัดในการวัดความยาวแต่ละด้าน แล้วแทนค่าในสูตร บางคนอาจจะใช้ลูกบาศก์ 1 หน่วย เติมในกล่องจนเต็ม แล้วนับจำนวนลูกบาศก์ [วิธีการนับก็อาจจะมีได้หลายวิธี - นับทีละ 1 หรือ นับเป็นชั้นๆ แล้วคูณด้วยจำนวนชั้น] ความเข้าใจผิดที่อาจจะเกิดขึ้น เช่น เข้าใจผิดระหว่างพื้นที่ผิวกับปริมาตรของกล่อง
ในคาบเรียน
- นำเสนอโจทย์ปัญหากับเด็กๆ ขั้นตอนเล็กๆน้อยๆที่เหมือนจะไม่จำเป็นต้องให้ความสำคัญมาก แต่จริงๆแล้วมันก็เปรียบเสมือนการพาดหัวข่าวเลยนะ เด็กๆจะรู้สึกจูงใจที่จะมีส่วนร่วมในกิจกรรมต่อหรือไม่ อาจจะตัดสินกันที่การนำเสนอโจทย์ปัญหาของคุณครูนี่แหละ นำเสนอให้น่าสนใจและตื่นเต้น เช่น ถ้าโจทย์ปัญหาเกี่ยวข้องกับความสัมพันธ์ระหว่างปริมาตรของทรงกรวยและทรงกระบอก คุณครูอาจจะแสดงการทดลองเทน้ำหรือลูกปัดจากทรงกรวย ไปยังทรงกระบอกที่มีรัศมีของฐานเท่ากัน แต่ไม่ต้องแสดงการทดลองให้เสร็จทั้งหมด ให้เด็กๆลองคาดคะเนความสัมพันธ์ว่าจะต้องตวงน้ำใส่ทรงกรวยกี่ครั้งถึงจะใส่เต็มทรงกระบอกพอดี ก่อนที่จะให้เด็กๆได้ทดลองจริงด้วยตนเอง หรือในโจทย์ปัญหาอื่นๆที่มีความเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของเด็กๆ คุณครูอาจจะให้เด็กๆดูคลิปวิดีโอสั้นๆ ที่อธิบายถึงปัญหานั้นๆก็ได้ นอกจากนี้คุณครูอาจจะมีการพูดคุยทบทวนเนื้อหาที่จำเป็นในการแก้โจทย์ปัญหา หรือ ให้มีการระดมความคิดในการแก้ปัญหาร่วมกัน (brainstorming) ก่อนแยกย้ายกันไปแก้โจทย์ปัญหาในกลุ่มของตัวเองได้อีกด้วย
- สำรวจความคิดและดูแลการทำงานกลุ่มของเด็กๆ ระหว่างที่เด็กๆกำลังแก้โจทย์ปัญหาในกลุ่ม คุณครูต้องหมั่นเดินตรวจตรา และฟังสิ่งที่เด็กๆแต่ละกลุ่มคุยกันบ่อยๆ ขั้นตอนนี้มีประโยชน์หลายอย่างเลย เช่น เพื่อฟังว่าแต่ละกลุ่มมีความคิดในการแก้โจทย์ปัญหาอย่างไรบ้าง ซึ่งคุณครูจะได้ใช้เป็นข้อมูลในการเลือกกลุ่มที่จะให้ออกไปนำเสนอหน้าชั้น และยังเป็นข้อมูลในการนำการอภิปรายในขั้นตอนสุดท้ายอีกด้วย ระหว่างที่เดินไปรอบๆ ถ้าเด็กๆถกเถียงปัญหาและทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ คุณครูอาจจะแค่เดินผ่านเพื่อฟังความคิดของเด็กๆก็พอ ถ้ากลุ่มไหนมีคำถามก็บอกให้เขาถามกันเองในกลุ่มก่อน ถ้าไม่มีใครรู้คำตอบจริงๆ หรือไม่มีข้อสรุป คุณครูอาจจะเข้าไปแนะนำแหล่งค้นหาความรู้ที่น่าจะเป็นประโยชน์ต่อคำถามนั้นๆ แทนที่จะบอกคำตอบตรงๆ การทำแบบนี้จะช่วยสร้างนิสัยในการค้นคว้าหาความรู้ด้วยตนเองของเด็กๆ และทำให้เขารู้ว่าทุกคนในห้องเรียนกำลังเรียนรู้ไปพร้อมๆกัน ไม่ใช่แค่คุณครูที่เป็นผู้รู้ ส่วนถ้ากลุ่มไหนคุยนอกเรื่อง อันนี้คุณครูก็อาจจะเข้าไปถามคำถามเพื่อให้เด็กๆกลับมาตั้งใจแก้โจทย์ปัญหาได้เช่นกัน
- เลือกวิธีการ หรือกลุ่มที่จะให้นำเสนอระหว่างการอภิปรายชั้น ขั้นตอนนี้จะเกิดขึ้นระหว่างที่เด็กๆกำลังทำงานกลุ่ม คุณครูอาจจะเลือกกลุ่มที่มีวิธีแก้โจทย์ปัญหาที่น่าสนใจและมีประโยชน์ต่อการอภิปรายร่วมกัน เพื่อทุกคนในห้องเรียนจะได้มีโอกาสเรียนรู้วิธีนั้นๆ อีกทั้งยังมีโอกาสได้แสดงคิดเห็นว่าตนคิดเหมือนหรือแตกต่างอย่างไรด้วย คุณครูอาจจะกระซิบบอกกลุ่มที่จะให้นำเสนอล่วงหน้าก็ได้นะ เพื่อให้เขาได้เตรียมตัว และรู้สึกประหม่าน้อยลง
- จัดลำดับการนำเสนอวิธีแก้โจทย์ปัญหา ในการจัดลำดับนั้น คุณครูทำได้หลายวิธี เช่น 1) ให้วิธีที่เด็กๆส่วนมากในห้องเรียนใช้ถูกนำเสนอก่อน แล้วค่อยให้วิธีที่มีเด็กๆใช้น้อยถูกนำเสนอหลัง การจัดลำดับแบบนี้จะช่วยดึงความสนใจเด็กๆหมู่มากได้ตั้งแต่ตอนต้นของการอภิปรายชั้น ทำให้พวกเขารู้สึกมีสามารถมีส่วนร่วมในการแสดงความคิดเห็นต่อยอดได้ง่ายขึ้น หรือ 2) ให้เด็กๆนำเสนอวิธีที่มีคนอื่นๆในห้องหลายคนใช้ผิดก่อน เพื่อขจัดความเข้าใจผิดของเด็กส่วนมากตั้งแต่ต้น หรือ 3) จัดลำดับการนำเสนอจากวิธีที่มีความซับซ้อนน้อยไปมาก เพื่อให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจของเด็กๆ ในระหว่างการนำเสนอของเด็กๆน้ัน เพื่อให้เป็นบทสนทนาของเด็กๆ และเปิดโอกาสให้เด็กๆได้เสนอความคิด ถาม-ตอบกันเอง คุณครูอาจจะลดบทบาทของตนเองลงในระหว่างการอภิปรายชั้น และมีส่วนร่วมเมื่อจำเป็นเท่านั้น
- เชื่อมโยงวิธีการของเด็กๆกับแนวคิดหลักทางคณิตศาสตร์ที่เป็นเป้าหมายของบทเรียน ในขั้นตอนนี้คุณครูอาจจะดึงความสนใจของเด็กๆให้โฟกัสที่เป้าหมายของบทเรียน โดยให้คิดเชื่อมโยงความสัมพันธ์ของแต่ละวิธีแก้ปัญหาเข้าด้วยกัน และความสัมพันธ์ของแต่ละวิธีกับแนวคิดทางคณิตศาสตร์ที่เป็นเป้าหมายของบทเรียน เช่น ถ้าเป้าหมายของบทเรียนคือการทำความเข้าใจที่มาของสูตรการหาปริมาตรปริซึม วิธีหนึ่งที่เด็กๆอาจจะใช้คือการใช้ลูกบาศก์ 1 หน่วย เติมในกล่องจนเต็มแล้วหาจำนวนลูกบาศก์ที่ใช้ คุณครูสามารถตั้งคำถามให้เด็กๆคิดว่าจากสูตร กว้าง x ยาว x สูง ส่วน กว้าง x ยาว คือส่วนใดของปริซึม และเกี่ยวข้องอย่างไรกับการจัดเรียงลูกบาศก์ เป็นต้น
ถ้าลองใช้แรกๆแล้วคุณครูยังรู้สึกติดๆขัดๆ ไม่รู้จะทำยังไงต่อในแต่ละขั้นตอน หรือเด็กๆยังไม่คุ้นเคยกับการอภิปรายทางคณิตศาสตร์ อย่าเพิ่งท้อนะ ลองฝึกไปเรื่อยๆ แล้วจะคล่องขึ้นแน่นอน ถ้าหากมีข้อสงสัยในขั้นตอนไหน หรืออยากให้ช่วยวางแผนบทเรียนใด comment ไว้ได้เลยนะคะ ยังมีเทคนิคในแต่ละขั้นตอนอีกหลายอย่างที่คุณครูสามารถนำไปใช้ในการสนับสนุนทักษะการสื่อสารทางคณิตศาสตร์ กระบวนการคิดทางคณิตศาสตร์ และการมีส่วนร่วมของเด็กๆ ระหว่างการอภิปรายทางคณิตศาสตร์ ซึ่งผู้เขียนจะนำมาแบ่งปันกันอีกในบทความต่อไปค่ะ
อ้างอิง
Smith, M. S., & Stein, M. K. (2011). 5 practices for orchestrating productive mathematics discussions. Reston, VA: National Council of Teachers of Mathematics.