
การจัดการเรียนรู้ในปัจจุบันจะต้องดำเนินการสอนให้นักเรียนเข้าใจปัญหาและเห็นคุณค่าของสิ่งแวดล้อมในชุมชนและสังคม เพราะการจัดการเรียนรู้ด้านสิ่งแวดล้อมเป็นกระบวนการทางการศึกษาที่สำคัญ เพื่อส่งเสริมให้ประชาชนมีความรู้เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมรอบตัว ส่งเสริมให้เกิดความตระหนักต่อปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมและเห็นคุณค่าของสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ (ภาสินี เปี่ยมพงศ์สานต์, 2548) การเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐานอาจจะไม่สามารถพัฒนากระบวนการคิดเพื่อสิ่งแวดล้อมได้มากพอ ควรมีการส่งเสริมความตระหนักรู้ต่อการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม ในการพัฒนาตัวแปรต้นอื่น ๆ (ปราณี ใฝ่ใจ และจักรกฤษณ์ จันทะคุณ, 2566) ซึ่งการเรียนรู้แบบบริการสังคม เป็นการบูรณาการการเรียนรู้เนื้อหาวิชาการร่วมกับเรียนรู้ชุมชนและสังคมสังคม ผู้เรียนจะได้รับประสบการณ์จากการเรียนรู้ชุมชนตามปัญหาและจุดมุ่งหมายของสังคมนั้น ผู้เรียนจะได้มีโอกาสคิดถึงสภาพสังคมหรือชุมชนที่ตนเองอยู่ มีการนำปัญหาสังคมมาขบคิด แลกเปลี่ยนความคิดเห็น และวิพากษ์วิจารณ์ สนทนาในปัญหาควบคู่ไปกับการลงมือปฏิบัติการบริการสังคม จนเกิดความตระหนักต่อปัญหาต่าง ๆ ในสังคมที่เขาดำรงอยู่ จนอาจนำไปสู่การแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นได้ (Paulo Freier, 1998) นอกจากนั้นการจัดการเรียนรู้แบบบริการสังคม จะให้ผู้เรียนเข้าไปเรียนรู้จากสภาพจริงในชุมชน พร้อมทั้งวางแผน ลงมือแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นด้วยการปฏิบัติจริง มีการทำงานร่วมกันกับคนในชุมชน ซึ่งการดำเนินการในลักษณะดังกล่าวจะทำให้ผู้เรียนได้รับการพัฒนาอย่างรอบด้านและเกิดเจตคติที่ดีต่อการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม (ศิริวุฒิ บัวสมาน และ ธีร์กัญญา พลนันท์, 2557) และการเรียนรู้บริการสังคมนอกจากจะเป็นการช่วยเหลือสังคมโดยตรงแล้ว ประสบการณ์ที่ผู้เรียนได้รับยังสามารถสร้างแรงจูงใจให้ผู้เรียนเกิดจิตสำนึกในการช่วยเหลือสังคม และสามารถพัฒนาความรู้ ทักษะ และเจตคติของผู้เรียนได้อย่างดีที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ในชีวิตและสังคมได้จริง (ทิศนา แขมมณี, 2545)
นอกจากนั้นการจัดการเรียนรู้เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมศึกษาหรือการรู้สิ่งแวดล้อม ต้องดำเนินการผ่านกระบวนการสอนที่เป็นขั้นตอน เพื่อให้นักเรียนสามารถวิเคราะห์สาเหตุ พิจารณาปัญหา เข้าใจผลกระทบ และสามารถหาแนวทางแก้ไขปัญหาอาจจะเกิดขึ้นได้ ปรับเปลี่ยนทัศนคติและปลูกฝังให้ผู้เรียนทุกเพศ ทุกวัย ได้ตระหนักถึงปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ โดยใช้กระบวนการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐาน ซึ่งเป็นการจัดการเรียนรู้ที่ให้นักเรียนได้ฝึกคิด กระทำการเป็นขั้นตอน แก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ และนำกระบวนการไปใช้ในชีวิตประจำวันได้ และการจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐาน ยังเป็นการสอนให้จัดระเบียบความคิดเกี่ยวกับปัญหา ลักษณะ ปัจจัยที่ทำให้เกิดปัญหา โดยมีการระดมสะมองเพื่อหาความสัมพันธ์ของสาเหตุ การพิจารณาปัญหา และความเป็นไปได้ในการแก้ไขปัญหา (Woods, 1994) นอกจากนั้นการจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานยังทำให้ผู้เรียนได้พบกับปัญหาในกลุ่มย่อย ภายใต้การควบคุมดูแลของครู โดยปัญหาที่นำมาใช้จะเป็นปรากฏการณ์หรือเหตุการณ์ที่สามารถรับรู้ในสภาพที่เป็นจริง (Dolmans & Schmidt, 1995) การจัดการเรียนการสอนแบบใช้ปัญหาเป็นฐานนั้น มีกระบวนการแก้ปัญหาอย่างเป็นขั้นตอน ได้แก่ การกำหนดปัญหา การทำความเข้าใจกับปัญหา การดำเนินการศึกษาค้นคว้า การสังเคราะห์ความรู้ การสรุปและประเมินค่าของคำตอบ และการนำเสนอและประเมินผลงาน (สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา, 2560)
ผู้สอนได้จัดการเรียนรู้ในวิชาชีววิทยา พบว่า การจัดการเรียนรู้เกี่ยวกับชีววิทยาหรือสิ่งแวดล้อมในห้องเรียนนั้น เป็นเพียงการจัดการเรียนรู้ที่เน้นให้นักเรียนได้รับองค์ความรู้ทางด้านสิ่งแวดล้อมโดยวิธีการบรรยาย มากกว่าการจัดการเรียนรู้เพื่อกระตุ้นนักเรียนให้เกิดพฤติกรรม และเจตคติด้านสิ่งแวดล้อม เช่น การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม การแก้ไขปัญหาที่เกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อม การตระหนักถึงคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เป็นต้น ทำให้นักเรียนอาจจะยังพฤติกรรมทางสิ่งแวดล้อมที่ดี ไม่สามารถนำความรู้ด้านสิ่งแวดล้อมมาใช้ในชีวิตประจำวัน และร่วมกันแก้ไขปัญหาที่อาจเกิดขึ้นได้ การจัดการเรียนรู้จึงควรให้นักเรียนฝึกคิด สร้างองค์ความรู้ และแก้ปัญหาเกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้นได้ โดยการจัดการเรียนรู้ที่จะสามารถตอบสนองและพัฒนานักเรียนให้เป็นผู้ที่คิดเป็น สร้างองค์ความรู้ และแก้ปัญหาได้นั้น คือ การจัดการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐานผ่านกระบวนการทำโครงงานวิทยาศาสตร์เพื่อแก้ปัญหา มีหลักการจัดการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาที่เกิดขึ้นรอบตัวของนักเรียนในชีวิตประจำวันและใกล้ตัวนักเรียนเป็นสื่อในการจัดการเรียนรู้ (วาสนา ภูมี, 2555) การจัดการเรียนรู้แบบปัญหาเป็นฐานนั้นมุ่งเน้นให้นักเรียนคิด วิเคราะห์ และแสวงหาความรู้ด้วยตนเอง ผ่านกระบวนการทำงานเป็นกลุ่ม เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้ฝึกทักษะการแก้ปัญหา การทำงานเป็นกลุ่มร่วมกันกับผู้อื่น และยังเป็นการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นระหว่างกัน ฝึกให้ผู้เรียนได้มองในหลาย ๆ แง่มุมไม่ยึดติดเพียงแค่มุมมองของตนเองเพียงอย่างเดียว และเพื่อให้ผู้เรียนได้ยอมรับความคิดเห็นของผู้อื่น มีความรู้ความเข้าใจ มีความเห็นอกเห็นใจผู้อื่นและรู้จักเอาใจเขามาใส่ใจเรา ซึ่งจะก่อให้เกิดการรู้ซึ้งถึงความรู้สึก และเห็นคุณค่าต่อสิ่งรอบข้างอย่างแท้จริง (ทิศนา แขมมณี, 2551) นอกจากนี้การจัดการเรียนรู้แบบปัญหาเป็นฐานนั้นยังเป็นการจัดการเรียนรู้ที่ง่าย มีวิธีการที่ไม่ชับซ้อน เป็นลำดับขั้นตอน ใช้ปัญหาใกล้ตัวที่เกิดขึ้นจริงในชีวิตประจำวัน เป็นสื่อสำคัญในการให้ผู้เรียนสร้างการเรียนรู้ด้วยตนเอง และมุ่งเน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ สามารถใช้กับนักเรียนชั้นประถมศึกษาหรือมัธยมศึกษาได้ (สุภชาวัลย์ ชนะศักดิ์, 2561)
จากความเป็นมาและความสำคัญข้างต้น ทำให้ผู้สอนสนใจศึกษาเพื่อพัฒนาทักษะการแก้ปัญหาและเสริมสร้างความรู้ ทักษะ และเจตคติในเรื่องการรักษ์สิ่งแวดล้อมให้กับนักเรียน ด้วยการจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคมผ่านกระบวนการทำโครงงานวิทยาศาสตร์เพื่อส่งเสริมความสามารถในการแก้ปัญหา และเพื่อให้นักเรียนเป็นผู้ที่มีคุณลักษณะของผู้เรียนในศตวรรษที่ 21 อย่างสมบูรณ์ตามแผนพัฒนาการศึกษาของชาติและเป็นพลเมืองโลกที่มีความรับผิดชอบต่อชุมชนและสังคม ในชุมนุมโครงงานเพื่อชีวิตจิตสาธารณะ กิจกรรมพัฒนาผู้เรียนที่บูรณาการเนื้อหาร่วมกับรายวิชาวิทยาศาสตร์ชีวภาพ
วัตถุประสงค์และเป้าหมาย
เชิงปริมาณ
1) นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลายร้อยละ 100 มีความสามารถในการแก้ปัญหาหลังการจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคม
2) นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลายร้อยละ 80 มีการรู้สิ่งแวดล้อม (Environmental Literacy) หลังการจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคม
เชิงคุณภาพ
3) นักเรียนมีการรู้สิ่งแวดล้อมหลังการจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคม
การศึกษาผลการจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคม สำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย เพื่อพัฒนาความสามารถในการแก้ปัญหาด้วยโครงงานวิทยาศาสตร์ ได้ศึกษากรอบแนวคิดสำคัญ 2 หัวข้อ ได้แก่ การจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคม และความสามารถในการแก้ปัญหาด้วยโครงงานวิทยาศาสตร์ โดยสามารถเขียนเป็นกรอบแนวคิดในการศึกษาได้ ดังนี้

ขั้นที่ 1 การกำหนดปัญหา หมายถึง การที่นักเรียนจะพิจารณาปัญหา โดยมักเป็นปัญหาใกล้ตัวที่ และปัญหาที่นักเรียนสนใจ ซึ่งอาจเป็นปัญหาที่มีในชุมชน หรือประเด็นปัญหาระดับโลก
ขั้นที่ 2 การทำความเข้าใจกับปัญหา หมายถึง การที่นักเรียนทำความเข้าใจปัญหา การวางแผน กำหนดขั้นตอน กระบวนการในการดำเนินการเพื่อแก้ปัญหา
ขั้นที่ 3 การค้นคว้าและลงมือปฏิบัติ หมายถึง ที่นักเรียนศึกษาค้นคว้า ดำเนินการตามแผนและขั้นตอนที่ได้วางไว้ เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงและพัฒนา
ขั้นที่ 4 การสังเคราะห์ความรู้ หมายถึง การที่นักเรียนบันทึกผลการค้นคว้าและปฏิบัติ และนำผลมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ อภิปรายผลและสังเคราะห์ความรู้
ขั้นที่ 5 การสรุปและประเมินค่าของคำตอบ หมายถึง การที่นักเรียนแต่ละกลุ่มสรุปผลงานและประเมินค่าผลการดำเนินการ
ขั้นที่ 6 การนำเสนอและประเมินผลงาน หมายถึง การนำเสนอผลการดำเนินงานนำเสนอผลการเปลี่ยนแปลง และผลกระทบที่เกิดทั้งต่อตนเอง ชุมชน และสังคม

![]()
1) นักเรียนเกิดความสามารถในการแก้ปัญหาได้หลังใช้การจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคมด้วยกระบวนการทำโครงงานวิทยาศาสตร์ร้อยละ 100
2) คะแนนการรู้สิ่งแวดล้อมของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย ก่อนเรียนมีค่าคะแนนเฉลี่ยเท่ากับ 9.33 คิดเป็นร้อยละ 31.10 และมีค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานเท่ากับ 2.099 และหลังเรียนมีค่าคะแนนเฉลี่ยเท่ากับ 24.17 คิดเป็นร้อยละ 80.57 และมีค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานเท่ากับ 2.632 จะเห็นได้ว่าค่าเฉลี่ยและค่าร้อยละของคะแนนการรู้สิ่งแวดล้อมหลังเรียนโดยใช้การจัดการเรียนรู้แบบใช้ปัญหาเป็นฐานร่วมกับการเรียนรู้แบบบริการสังคมสูงกว่าก่อนเรียน ซึ่งมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .01 (p < 0.01) โดยมีคะแนนเจตคติเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมอยู่ในระดับมากที่สุด รองลงมาเป็นคะแนนพฤติกรรมด้านสิ่งแวดล้อม และความรู้เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม
3) ได้พัฒนาโครงงานวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมที่น่าสนใจในการแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันและมีประโยชน์ต่อชุมชนและสังคมอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อสามารถนำไปต่อยอดและประยุกต์ใช้ในอนาคต ซึ่งเป็นองค์วามรู้ที่เกิดเป็นประโยชน์อย่างมาก


ข้อเสนอแนะและข้อควรระวังในการนำผลงานไปประยุกต์ใช้ รวมทั้งแนวทางพัฒนา ได้แก่
1) กิจกรรมอาจใช้เวลาและเป็นการศึกษาค้นคว้าด้วยตนเอง ครูต้องคอยกระตุ้นติดตามและให้คำแนะนำปรึกษาแก่นักเรียนอย่างทั่วถึงและต่อเนื่องให้เข้าถึงนักเรียนที่ยังไม่พร้อมหรือเข้าใจ ตั้งคำถามให้นักเรียนได้คิดวิเคราะห์และสร้างแรงบันดาลใจในการเรียนรู้ และควรให้เวลานักเรียนในการทำกิจกรรมและนำเสนอผลการทำกิจกรรม
2) กิจกรรม/ข้อประเด็นควรเกี่ยวข้องในชีวิตประจำวัน และเสริมสร้างการมีส่วนร่วมของนกเรียนให้หลากหลาย พร้อมยกตัวอย่างหรือเชื่อมโยงกับบริบทในชีวิตประจำวันให้นักเรียนสามารถนำสิ่งที่เรียนรู้ไปใช้ได้จริงมากขึ้น
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!