
การปรับประยุกต์ กระบวนการ "ปรัชญาสำหรับเด็ก" เพื่อสร้าง Empathy (ตอนที่ 1)
ปรัชญาสำหรับเด็ก (Philosophy for Children: P4C) เป็นกระบวนการสอนปรัชญาในเด็ก (ระดับประถมและมัธยมศึกษา) โดย Matthew Lipman (แมทธิว ลิปแมน) เพื่อส่งเสริมวิธีคิดและการใช้เหตุผล โดยเน้นกระบวนการคิด 3 ด้านได้แก่ การคิดเชิงวิพากษ์ (Critical thinking) การคิดเชิงสร้างสรรค์ (Creative thinking) และการคิดเชิงอาทร (Caring thinking) ผ่านการสืบเสาะทางปรัชญา (Philosophical inquiry) ซึ่งอยู่บนฐานของการเรียนรู้แบบสืบเสาะหาความรู้ (Inquiry-based learning) ซึ่งสับสนุนให้นักเรียนได้ตั้งคำถามด้วยตนเอง ค้นหาหลักฐานเพื่อสนับสนุนคำตอบ อธิบายและเชื่อมโยงความรู้จากหลักฐานที่รวบรวมมาได้ และรู้จักที่จะสร้างข้อโต้แย้งหรือข้อสนับสนุนด้วยตัวนักเรียนเอง ท้ายที่สุด นักเรียนจะสามารถมีชุดคำตัดสินที่ดี (Good judgment) ชุดหนึ่ง ติดตัวนักเรียนไป เผื่อดึงมาใช้พิจารณาต่อไปในอนาคตข้างหน้า
การสืบเสาะทางปรัชญา (Philosophical inquiry) เป็นการใช้กระบวนการสืบเสาะ ในประเด็นปรัชญา ซึ่งอยู่บนพื้นฐานความรู้ 3 เรื่อง ได้แก่ ความจริง (Metaphysics) ความรู้ (Epistemology) และคุณค่า (Axiology) โดยมีการใช้เหตุผล และภาษาเป็นเครื่องมือสำคัญในการพูดคุย ถกเถียง แลกเปลี่ยน และนำเสนอความคิด ซึ่งจะทำให้เด็กๆ พัฒนาทักษะทางปัญญา (Cognitive skills) และทักษะด้านการสื่อสาร (Communicative skills) ไปพร้อมๆ กัน โดยการสอนปรัชญาสำหรับเด็ก ลิปแมนจะมีนิทาน หรือเรื่องเล่าไว้สำหรับชวนคิดเพื่อหาคำตอบ
ประเด็นหรือเครื่องมือทางปรัชญา เป็นเรื่องที่ครูซึ่งไม่เคยอ่านหรือเรียนปรัชญามาก่อน อาจเข้าใจได้ยาก และทำให้รู้สึกว่า "ฉันจะนำพาเด็กๆ ใช้กระบวนการนี้ได้ไหมเนี่ย" แต่เชื่อว่าคุณครูทุกท่านน่าจะเคยสอนให้เด็กๆ มีการคิดเชิงวิพากษ์ การคิดเชิงสร้างสรรค์ หรือน่าจะเคยสร้างการเรียนรู้แบบสืบเสาะมาแล้ว ประกอบกับประเด็นทางปรัชญาพื้นฐาน 3 เรื่อง จริงๆ แล้วเป็นหัวข้อที่สอดแทรกอยู่ในชีวิตประจำวันของเราอยู่ตลอดเวลา เพียงแค่เราอาจจะไม่ได้แบ่งประเภทว่าเป็นประเด็นทางปรัชญาเท่านั้นเอง ดังนั้นครูสามารถนำพานักเรียนให้พูดคุยปรัชญาสำหรับเด็กได้อย่างแน่นอน ด้วยทักษะพื้นฐานที่ครูมี และด้วยประเด็นปัญหาในชีวิตประจำวัน หรือข่าวสถานการณ์ร่วมสมัย ก็สามารถเปิดวงคุยปรัชญาสำหรับเด็กได้แล้ว (ส่วนครูท่านในที่สนใจประเด็นและเครื่องมือทางปรัชญาเพิ่มเติม ก็สามารถเลือกศึกษาเพิ่มติมได้ หัวข้อที่แนะนำ เช่น การอ้างเหตุผลบกพร่อง ประเด็นทางจริยศาสตร์ เป็นต้น)

กลับมาที่หัวข้อของบทความนี้ คือ กระบวนการ "ปรัชญาสำหรับเด็ก" เพื่อสร้าง Empathy การพูดคุยถกเถียง เป็นเครื่องมือหนึ่งที่ช่วยให้เด็กๆ ลองสวมรองเท้าของคนอื่น (Put yourself in someone else's shoes.) กล่าวคือ เราจะมีความคิดเชิงอาทรได้นั้น เราต้องหัดลองมองจากจุดยืนของผู้อื่น ผู้อื่นที่อาจมีความเชื่อและคุณค่าที่ยึดถือแตกต่างกัน ภายในบริบท สภาพแวดล้อมการเรียนรู้ของแต่ละคนที่ไม่เหมือนกัน บนปัญหาของโลกสมัยใหม่ที่มีความซับซ้อน จะทำอย่างไรให้มนุษย์ที่คิดไม่เหมือนกันเหล่านี้ อยู่ร่วมกันในสังคมได้อย่างราบรื่น สามารถถกเถียงกันได้อย่างสร้างสรรค์ มีเหตุผล เด็กๆ ของเรา นอกเหนือจากต้องมีทักษะทางปัญญาและการสื่อสารแล้ว ยังต้องมีกรอบความคิดที่นำไปสู่การเห็นอกเห็นใจผู้อื่นได้ (Empathetic Mindset) กรอบคิดจะนำมาซึ่งทัศนคติ (Attitude) หรือแนวทางการตอบสนองต่อสิ่งต่างๆ รอบตัว เช่น หากเราเห็นอกเห็นใจผู้อื่น น่าจะทำให้เรา ไม่ด่วนตัดสินเรื่องราวต่างๆ น่าจะทำให้เราตระหนักรู้เท่าทันอคติในใจ และเลือกแสดงออกในสถานการณ์ต่างๆ โดยใส่ใจทั้งความรู้สึกและความต้องการ ทั้งของตนเอง และของผู้อื่นได้พร้อมๆ กัน เป็นต้น
ตัวอย่าง กระบวนการ "ปรัชญาสำหรับเด็ก" ที่ครูอาจจะคุ้นชินอยู่แล้ว เช่น ครูประจำชั้น พบเด็ก 2 คนทะเลาะกัน จึงแยกเด็ก 2 คนนี้ออกมาสืบสาวราวเรื่อง โดยเริ่มจากคำถามว่าเกิดอะไรขึ้น ซึ่งครูต้องให้เด็กๆ ได้เล่าจากมุมของตนเองก่อน เมื่อนักเรียนได้ฟังจากมุมของอีกฝ่ายแล้ว ครูใช้การสืบเสาะ เพื่อค้นหาว่า เหตุของการการทะเลาะกัน ยังมีเรื่องอื่นอีกหรือไม่ เมื่อสถาการณ์แจ่มชัดขึ้นแล้ว ครูนำพาด้วยคำถามชวนคิด เช่น
- ให้นักเรียนบอกด้วยตนเองว่า ปัญหาอยู่ตรงไหน (ใช้การคิดเชิงวิพากษ์)
- ขณะที่เกิดเหตุ นักเรียนมีความรู้สึกอย่างไร และลองให้นักเรียนคาดเดาความรู้สึกของอีกฝ่าย (ใช้ความคิดเชิงอาทร)
- ให้นักเรียนทบทวนตนเองว่า ในสถานการณ์ที่เกิดขึ้น หากเปลี่ยนพฤติกรรมในบางแง่มุม ผลลัพธ์จะเปลี่ยนไปหรือไม่ และมีทางออกที่เป็นไปได้อื่นๆ อีกไหม (ใช้ความคิดสร้างสรรค์)
- ให้นักเรียนบอกความต้องการของตนเอง ว่าต้องการให้เรื่องนี้จบอย่างไร นักเรียนแต่ละฝ่ายโอเคหรือไม่ ถ้าไม่ยังติดขัดเรื่องอะไร (อธิบายและเชื่อมโยง ค้นหาหลักฐานเพื่อสนับสนุนคำตอบของตนเอง)
จากกระบวนการข้างต้น เชื่อว่านักเรียนจะได้คำตอบบางอย่าง ซึ่งเป็นการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นในตัวเขา เราอาจบอกไม่ได้ว่า คำตอบนั้นเป็นชุดคำตัดสินที่ดีแล้วหรือยัง แต่ธรรมชาติของมนุษย์ มีการเรียนรู้เติบโตอยู่ตลอดเวลา การประสบพบกับสถานการณ์ใหม่ๆ คำตัดสินที่ได้ก็อาจเปลี่ยนไป แต่ทุกการเรียนรู้ ทุกคำตัดสินที่เคยเกิดขึ้น ล้วนแต่เป็นวัตถุดิบสำคัญสำหรับต่อยอดการเรียนรู้ในวันข้างหน้า สำหรับเด็กๆ แล้ว การมีความสามารถในการมองเห็นความเป็นไปได้ที่มากขึ้นในการตัดสินใจเลือกทางเดินให้ชีวิต ก็ช่วยให้โลกทัศน์ของพวกเขากว้างขวางขึ้น อันเป็นรากฐานสำหรับการเห็นอกเห็นใจผู้อื่น อันจะนำมาซึ่งสามารถรังสรรค์หนทางในการอยู่ร่วมกับผู้อื่นบนความแตกต่างหลากหลายอย่างสร้างสรรค์ได้ในอนาคต
ตอนต่อๆ ไป จะมาเล่าประสบการณ์การปรับใช้กระบวนการสอนปรัชญาเด็กที่ครูเปี๊ยกเคยได้ลองทำมาแล้ว แลกนำมาแลกเปลี่ยนในบรรยากาศของการ PLC นะครับ
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!