การปรับประยุกต์ กระบวนการ "ปรัชญาสำหรับเด็ก" เพื่อสร้าง Empathy (ตอนที่ 2)

อ่านตอน 1 ได้ที่นี่ https://inskru.com/idea/-O9-gzeda2gIAXXGQWFH/

ตอนนี้จะว่าด้วย "การทดลองทางความคิด" หรือ (Thought Experiment) ซึ่งเป็นคำหนึ่งที่นักเรียนควรจะเข้าใจก่อนที่จะเปิดวงคุยปรัชญาเด็กกัน

อธิบายอย่างง่ายที่สุด มันคือ การขบคิดเท่าที่โจทย์ให้เงื่อนไขมา คำถามสำคัญของการทดลองทางความคิดคือ "จะเกิดอะไรขึ้น ถ้า..." (What if…)

ยกตัวอย่างโจทย์ที่เป็นประเด็นทางปรัชญาที่มีชื่อเสียงมากๆ โจทย์หนึ่ง เรียกว่า "ปัญหารถราง" (Trolley problem) ซึ่งถูกกล่าวถึงครั้งแรกโดย Philippa Foot ในปี ค.ศ. 1967 โจทย์ที่ว่ามีดังนี้

รถรางคันหนึ่งกำลังแล่นไปตามรางในเส้นทางปกติ แต่แล้วคนขับรถรางเพิ่งเห็นว่ามีคน 5 คน นอนขวางรถรางอยู่ ซึ่งขณะนั้นคนขับรถรางไม่สามารถเบรกได้ทันแล้ว หากบังเอิญว่าก่อนจะถึงคน 5 คนนั้น มีคันโยกที่สามารถเปลี่ยนเส้นทางของรถรางได้ แต่ต่อให้เปลี่ยนเส้นทาง ก็จะเจอกับคน 1 คน นอนขวางอยู่แทน

คำถามคือ คุณจะเปลี่ยนเส้นทางรถรางหรือไม่?

คำถามนี้เป็นคำถามทางจริยศาสตร์ เพื่อต้องการให้เราทบทวนตนเองว่า สามัญสำนึกของเราจะเลือกทางไหน ซึ่งเป็นคำถามที่แม้แต่เด็กประถมก็ชวนคิดได้ แม้คำตอบที่ได้อาจจะซับซ้อนมากน้อย ตามแต่อายุและประสบการณ์ของเด็กในแต่ละระดับชั้น

แต่ช้าก่อน หากเราใช้คำถามนี้กับเด็กล่ะก็ สิ่งที่ครูจะต้องเผชิญเสมอคือ จินตนาการที่เปิดกว้างของเด็ก กล่าวคือ เวลาเราจะตอบคำถามอะไรซักอย่างหนึ่ง เด็กเขาก็มีความตระหนักรู้ไม่ต่างกับผู้ใหญ่ว่า สถานการณ์ต่างๆ มันต้องมีบริบทประกอบ เขาอาจจะมีคำถามมากมายที่จะถามครูเช่น ตะโกนบอกให้คนหลบได้ไหม ทำไมไม่กดแตรให้ดังๆ สับคันโยกแล้วรีบวิ่งไปดึงแขนเขาออกจากรางอย่างรวดเร็ว ฯลฯ สิ่งที่เด็กถามหรือเสนอไม่ได้ผิดเลย แค่ว่านักเรียนไม่ได้คิดจากเงื่อนไขตามที่โจทย์ให้เท่านั้นเอง

ดังนั้นสิ่งหนึ่งที่ต้องบอกเด็กก่อนคือ ลองคิดจากเงื่อนไขเท่าที่โจทย์บอกมาดูก่อน ไม่ต่างกับโจทย์คณิตศาสตร์ ที่เรายอมรับนิยามของตัวเลข นิยามของเครื่องหมายทางคณิตศาสตร์ไว้ล่วงหน้า โดยไม่ต้องมานั่งถามนอกเงื่อนไขว่า ตัวเลขหรือสัญลักษณ์เหล่านั้น นิยามเป็นอย่างอื่นได้ไหม เพราะถ้าถามได้ แต่ละคนให้ความหมายแก่ตัวเลขหรือสัญลักษณ์ต่างๆ เสียใหม่ได้ เราคงหาคำตอบที่ตายตัวของโจทย์คณิตศาสตร์นั้นไม่ได้

คำถามทางปรัชญาต่างจากคณิตศาสตร์ เพราะเป็นคำถามที่เชื่อมโยงกับโลกจริงๆ ไม่ใช่แค่โลกทางความคิด เวลาเราเถียงกันในประเด็นทางจริยธรรม มักจะต้องมีบริบทเข้ามาเกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจเสมอ จึงไม่แปลกที่เด็กๆ จะถามหาบริบทในคำถามทางปรัชญา ซึ่งควรถามด้วย โดยหลังจากที่ชวนเด็กคิดตามโจทย์แล้ว ก็ค่อยๆ ขยายขอบเขตของโจทย์ให้กว้างออกไป เพิ่มเงื่อนไขที่ท้าทายความคิดเด็กๆ ให้มากขึ้น จะเป็นประโยชน์ต่อการถกเถียง ให้เด็กได้ฝึกทักษะทางความคิดในมิติต่างๆที่หลากหลาย

กลับมาที่ตัวอย่าง "ปัญหารถราง" หากเราคิดโดยไม่ได้มีบริบทเข้ามาเกี่ยวข้อง เราอาจจะยกตัวอย่าง คำตอบซัก 3 แนวทาง

1) ตัดสินในเชิงปริมาณ คือ ตายคนเดียว คงดีกว่าตาย 5 คน

2) ตัดสินในเชิงคุณค่าของชีวิต ถ้ามองว่าชีวิตเท่ากัน คน 1 คน ไม่ได้ทำอะไรผิด ทำไมต้องมารับความตายแทนคน 5 คนด้วย เราไม่มีสิทธิตัดสินว่าใครควรคายมากกว่ากัน

3) ตัดสินในเชิงเจตนาของการกระทำ หากเราสับคันโยกคือเราจงใจให้คน 1 คน ตาย เจตนานี้ไม่สมควรได้รับการยอมรับ

(นี่เป็นเพียงตัวอย่าง อาจมีคำตอบแนวทางอื่นนอกเหนือจากนี้ก็ได้)

แต่หากเราใส่บริบทเข้าไป เราจะตัดสินใจเปลี่ยนไปไหม คำตอบที่ได้อาจเปลี่ยนไป เช่น

- หากมีคนที่เรารู้จัก อยู่ใน 6 คนนี้ด้วยล่ะ

- หาก 5 คน นั้นหมดสติทั้งหมด แต่ 1 คนที่เหลือ มีสติอยู่ล่ะ

- หาก 5 คนนั้นไปอยู่บนรางโดยประมาท แต่ 1 คน นั้นไม่ประมาท เพราะพิจารณาแล้วว่ารถรางจะไม่ผ่านทางนั้นล่ะ

นี่แค่ตัวอย่างเพียง 3 เงื่อนไข จะเห็นว่า ต่อให้เบื้องต้น สามัญสำนึกที่ปรากฏในความคิดของเรา ตอนที่ตอบคำถามตามเงื่อนไข จะเป็นแนวทางไหนก็ตาม แต่เมื่อมีบริบทเพิ่มเติม เราต้องฉุกคิดเพิ่มเติม เราพร้อมจะปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ตามบริบทสถานการณ์ที่เปลี่ยนไปเสมอ และต้องไม่ลืมบอกเด็กๆ ว่า นี่ขนาดเรามีเวลาขบคิด เรายังตอบเรื่องนี้ไม่ได้ง่ายๆ หากเราอยู่ในสถานการณ์จริงที่เด็กๆ ต้องตัดสินใจในเวลาที่บีบคั้นจำกัด เรายิ่งมีโอกาสตัดสินใจโดยขาดการไตร่ตรอง ซึ่งอาจทำให้การตัดสินใจผิดพลาด แม้ว่าเรามาคิดย้อนกลับไป เราอาจจะไม่ต้องการแบบนั้นก็ตาม

จะเห็นได้ว่า โจทย์สำหรับชวนทำการทดลองทางความคิด สามารถเป็นปัญหาเปิดวงคุยปรัชญาเด็กได้ดี แต่การนำพาไปสู่บริบทแวดล้อมอื่นๆ จะช่วยให้คำถามทางความคิดเหล่านั้น ย้อนกลับเข้าสู่เงื่อนไขในชีวิตของเด็กๆ ได้มากขึ้น นอกจากการวิเคราะห์ หาหลักฐานมาสนับสนุนความคิดความเชื่อของตนเอง ตามหลักการสืบเสาะแล้ว ความอาทร จะเกิดขึ้นจากการพิจารณาบริบทแวดล้อมของผู้อื่นที่เกี่ยวข้องในสถานการณ์ และความคิดสร้างสรรค์ก็จะเกิดขึ้นจากความพยายามหาหนทางที่เป็นไปได้อื่นๆ เพื่อแก้ไขสถานการณ์เหล่านั้นให้ลุล่วง

รูปประกอบจาก https://www.the101.world/brainbug-ep-7-trolley-problem/