จะสอนเรื่องผังงาน (Flowchart) ทั้งที แค่นักเรียนเปิดหนังสือมาเห็นสัญลักษณ์ก็ท้อแล้ว วันนี้ผมขอนำเสนอ 5 แนวทาง ที่ได้นำไปใช้ในการสอนนักเรียนชั้นประถมศึกษาให้สามารถจำสัญลักษณ์ของผังงานได้ โดยใช้เทคนิคการมีส่วนร่วมและความคิดสร้างสรรค์ครับ บางไอเดียใช้ได้โอเคเลย บางไอเดียอาจต้องตกลงกติกาในการเล่นกับเด็ก ๆ ให้ชัดเจนด้วยและก็สนุกไม่น้อยเลย

ไอเดีย #1 ทำมือ

ทำมือให้เป็นรูปสัญลักษณ์และจำเป็นจังหวะ

ครูสอนสัญลักษณ์ของผังงานให้นักเรียนจำได้เบื้องต้น และชวนนักเรียนให้ได้เคลื่อนไหวร่างกายผ่านการเชื่อมโยงท่าทางของมือกับความหมาย นักเรียนใช้มือและทำท่าทางเลียนแบบสัญลักษณ์ผังงาน

ตัวอย่าง

• รวบนิ้วมือซ้ายขวาเป็นอุ้งมือ ข้างเป็นรูปตัว C และนำทั้งสองมือจิ้มแก้มไว้ จากนั้นนำทั้งสองมือที่ยังทำเป็นรูปตัว C อยู่มาประกอบกันให้เป็นรูปแคปซูลยา กลายเป็นสัญลักษณ์สำหรับจุดเริ่มต้น/สิ้นสุด         
• ทำมือทั้งสองข้างเป็นรูปปืน แล้วนำมาประกอบกันให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมขั้นตอนการปฏิบัติงาน
• ทำมือทั้งสองข้างเป็นรูปกรรไกร ทำนิ้วให้เหมือนการตัด แล้วเคลื่อนทั้งสองมือเข้าหากันเพื่อประกอบเป็นรูปร่างการตัดสินใจ ครูพูดประกอบเป็นจังหวะว่าว่า การ-“ตัด”-สิน-ใจ และอธิบายเสริมว่าขั้นตอนที่มีการใช้สัญลักษณ์นี้จะมีเงื่อนไขและทางเลือกของการตัดสินใจ เช่น จริง หรือ เท็จ

สะท้อนผลการใช้งาน ครูต้องมีความมั่นใจ ไม่กลัวผิดพลาด และชวนนักเรียนทำ แรก ๆ นักเรียนจะเขินหน่อย พอนักเรียนจับทางได้ว่าครูจะพูดชื่อสัญลักษณ์ไปพร้อม ๆ กับการท่าทางเป็นจังหวะก็จะเริ่มเคลื่อนไหวมือตาม ทำท่าทางตาม ครูเชื่อว่ากิจกรรมแบบนี้จะช่วยลดความเครียดจากการเรียนรู้ได้ นักเรียนเองก็จะได้รู้สึกว่าตัวเองได้มีส่วนร่วมกับในชั้นเรียนด้วย

ไอเดีย #2 ตัวต่อมนุษย์

สร้างสัญลักษณ์ด้วยร่างกาย

นักเรียนจับกลุ่มเป็นกลุ่ม 3-4 กลุ่ม (หรือครูจัดให้โดยใช้วิธีที่สร้างสรรค์ในการจับกลุ่ม ขึ้นอยู่กับจำนวนสมาชิกในชั้นเรียน) แต่ละกลุ่มต้องใช้ร่างกายของสมาชิกในกลุ่มสร้างสัญลักษณ์ผังงานตามที่ครูใบ้ (ไม่บอกตรง ๆ) เช่น ครูบอกว่า “สัญลักษณ์นี้ปรากฏในผังงานได้แค่สองครั้ง” (หมายถึง สัญลักษณ์เริ่ม/สิ้นสุด) แล้วให้กลุ่มใช้จำนวนคนที่กำหนด (เช่น 5 คน) ต่อร่างกายเป็นรูปร่างสัญลักษณ์นั้น จากตัวอย่างในภาพคือคำสั่งให้ใช้สมาชิกกลุ่ม 6 คนสร้าง “สัญลักษณ์หนึ่งที่บอกเล่ากระบวนการทำงานธรรมดาหนึ่งขั้นตอน” (ซึ่งหมายถึง กระบวนการ)

กติกาแบบชัดเจนอีกครั้งคือ ฟังจำนวนคนก่อน ฟังสัญลักษณ์ แล้วจึงเริ่มต่อตัวให้ได้เป็นรูปสัญลักษณ์ผังงานนั้น ๆ

กฎพิเศษ คือ ในบางรอบการเล่นครูอาจกำหนดกรอบเวลาให้แต่ละกลุ่ม เช่น รอบนี้มีเวลาทำแค่ 1 นาที หรือให้ทุกกลุ่มแข่งกันว่าใครสร้างสัญลักษณ์ได้เร็วและถูกต้องมากที่สุด อาจได้รางวัลเล็ก ๆ เพิ่มเติมครับ

ฟีดแบ็กกิจกรรม ครูจะได้เห็นภาพของการทำงานเป็นทีม การสื่อสารการวางแผน บรรยากาศในห้องเรียนก็มีทั้งตื่นเต้น กดดัน และสนุกสนานครับ

ไอเดีย #3 หนึ่งคนหนึ่งเครื่องหมาย

เมื่อทุกคนช่วยกันเขียนผังงานเป็นกลุ่ม

นักเรียนจับกลุ่มเป็นกลุ่ม 3-4 กลุ่ม (ขึ้นอยู่กับจำนวนสมาชิกในชั้นเรียน) สมาชิกกลุ่มแต่ละคนในกลุ่มได้รับกระดาษ A4 หนึ่งแผ่น และโจทย์หัวข้อของผังงานสำหรับกลุ่ม เช่น “การต้มไข่” “การอุ่นอาหารด้วยไมโครเวฟ” “การวิ่งรอบสนามให้ครบ 10 รอบ” นักเรียนต้องคุยและวางแผนร่วมกันก่อนว่าจะใช้กระดาษแต่ละชิ้นวาดสัญลักษณ์ผังงานอะไรบ้าง และแต่ละคนวาดสัญลักษณ์หนึ่งอันลงบนกระดาษ เมื่อเสร็จแล้วนำกระดาษทั้งหมดมาต่อกันเพื่อสร้างผังงานที่สมบูรณ์ โดยมีครูเป็นผู้ควบคุมกิจกรรมและตรวจสอบกระบวนการทำงานเป็นกลุ่มด้วย

https://drive.google.com/file/d/1ejVztKoHdKVxpgGaSz684VA1H2nkzHNW/view?usp=sharing

ฟีดแบ็กกิจกรรม นักเรียนได้ฝึกวางแผนและแบ่งงานกันในกลุ่ม การวาดสัญลักษณ์ออกมาเลยช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจความหมายและการใช้งานของแต่ละสัญลักษณ์ พอนำแต่ละชิ้นส่วนกระดาษมาต่อกันเข้าเป็นผังงานย่อมช่วยให้เห็นภาพรวมของกระบวนการทำงานในผังงาน แต่ครูอาจต้องเหนื่อยเดินดูกระบวนการทำงานกลุ่มของนักเรียน แน่นอนว่าพอมอบหมายงานกลุ่มไปย่อมมีทั้งคนทำ และคนไม่ทำ ครูควรพยายามใช้เหตุผลสื่อสารว่าถ้านักเรียนเลือกไม่มีส่วนร่วมในการทำงานกลุ่มครั้งนี้จะมีผลอย่างไรบ้างนะ

ไอเดียสำหรับครั้งหน้า ครูให้โจทย์ที่หลากหลายขึ้นกว่าเดิม เช่น ผังงานในชีวิตประจำวัน หรือผังงานจากเกมที่นักเรียนชื่นชอบ เพื่อเพิ่มความเกี่ยวข้องกับชีวิตจริง อาจให้ทุกกลุ่มนำเสนอผังงานของตนเพื่อแลกเปลี่ยนไอเดีย

ไอเดีย #4 แย่งกันยืน

สนุกง่าย ๆ ด้วยเก้าอี้ ปากกา และไวท์บอร์ด

ครูแบ่งห้องเป็นสองทีมแข่งขันกันในแต่ละรอบ สมาชิกในทีมต้องส่งสัญญาณด้วยสายตาเพื่อตกลงว่าใครจะเป็นตัวแทนยืนขึ้น หากมีคนยืนพร้อมกันเกินหนึ่งคน สมาชิกในทีมนั้นจะถูกตัดสิทธิ์ (แบน) ในรอบนั้น และต้องมองหาสมาชิกทีมคนอื่นคนใหม่ หากมีคนยืนขึ้นหนึ่งคน ครูจะให้สัญญาณให้ไปได้ ผู้ที่ยืนได้คนเดียวจะวิ่งไปที่กระดานเพื่อวาดสัญลักษณ์ผังงานหรือเขียนคำอธิบายให้ถูกต้อง เมื่อมีคนใดคนหนึ่งจากทั้งสองทีมเขียนหรือวาดคำตอบได้ถูกต้อง จึงจะถือว่าจบเกมรอบนั้น หากคนที่ออกมาตอบตอบได้ไม่ถูกต้อง ต้องตกลงสมาชิกกันใหม่อีกครั้งหนึ่งจนกว่าจะจบรอบนั้น

กติกาแบบชัดเจนอีกครั้งคือ ทุกคนไม่ใช้เสียง และต้องมองตาตกลงกันเท่านั้นว่าใครในทีมจะยืน เมื่อมีสมาชิกยืน 1 คนเท่านั้น จึงได้วิ่งออกไปวาดสัญลักษณ์ที่หน้ากระดาน 

หัวใจของเกมนี้อยู่ที่การสื่อสาร ความรวดเร็ว และความแม่นยำในการจดจำสัญลักษณ์ผังงาน บรรยากาศการแข่งขันจะช่วยกระตุ้นความสนใจในชั้นเรียนครับ

ครูอาจเพิ่มกติกาให้หลากหลายขึ้นเมื่อจบแต่ละรอบ เช่น ให้ทีมที่แพ้รอบก่อนหน้าได้โอกาสแก้ตัว หรือเพิ่มคำถามเกี่ยวกับการใช้งานสัญลักษณ์ในสถานการณ์จริง หรือ กติกาที่ผมเพิ่มเข้าไปตอนใช้งานจริงคือ (1) ทุกครั้งที่ได้สมาชิกคนเดียวออกไปตอบ คนนั้นต้องลบกระดานก่อนทุกครั้ง และ (2) เดินแบบ ให้ตัวแทนที่ยืนได้เดินแบบหมุนตัวฟูลเทิร์น ก่อนไปที่กระดานเพื่อวาดสัญลักษณ์ผังงานหรือเขียนคำอธิบายครับ อย่างหลังช่วยทำให้บรรยากาศในห้องเรียนสนุก ลดความเขิน ๆ อาย ๆ ได้ พอทุกคนกล้าแสดงออกก็ทำให้ห้องเรียนมีความเป็นกันเองมากขึ้น

ไอเดีย #5 Exit Ticket คู่หูรู้ใจ

ก่อนหมดคาบเรียน นักเรียนจับคู่กันและทำกิจกรรม Exit Ticket โดยทั้งคู่ต้องใช้มือขวาสัมผัสคำหรือสัญลักษณ์บนกระดานให้ถูกต้องตามโจทย์เช่น จับคู่สัญลักษณ์ผังงานกับความหมาย เมื่อทำถูกทั้งคู่จึงจะออกจากห้องเรียนได้กิจกรรมนี้ช่วยทบทวนความรู้และส่งเสริมการทำงานเป็นคู่ เป็นความท้าทายก่อนออกจากห้องเรียน

ทั้ง 5 ไอเดียนี้มีจุดเน้นร่วมกันคือความต้องการให้นักเรียนได้เรียนรู้แบบ Active Learning ช่วยให้นักเรียนจดจำสัญลักษณ์ผังงานได้อย่างสนุกและมีส่วนร่วมกับชั้นเรียน ผ่านการเคลื่อนไหวร่างกาย การทำงานเป็นทีม และการแข่งขันช่วยจุดประกายความสนใจและฝึกทักษะการคิดอย่างเป็นระบบ ครู ๆ สามารถปรับไอเดียกิจกรรมให้เข้ากับบริบทของห้องเรียนของตัวเองได้เลยนะครับ

ขอบคุณผู้อ่านทุกท่านครับ นำไปใช้แล้วเป็นอย่างไรกันบ้าง แวะมาบอกกันได้ครับ

ปล. ทั้งหมดนี้ ผมได้ขอความยินยอมในการบันทึก ใช้ และเผยแพร่รูปภาพที่มีนักเรียนครับ