
.
การสอนคุณธรรมในโรงเรียน มักมาในรูปแบบคุณธรรมสำเร็จเป็นข้อๆ เช่น ต้องขยัน กตัญญู พอเพียง สามัคคี ซื่อสัตย์ ฯลฯ ผ่านการทำกิจกรรมต่างๆ ที่ส่งเสริมลักษณะการเป็น “เด็กดี” เช่น การเข้าค่ายธรรมะ นั่งสมาธิ โครงการคุณธรรม ฯลฯ แต่ที่ผ่านมาการสอนแบบนี้ช่วยให้เด็กๆ มีคุณธรรมจากข้างในตนเองได้จริงไหมนะ? แล้วจริงๆ เด็กคนหนึ่งจะเริ่มเรียนรู้และพัฒนาคุณธรรมของตนเองขึ้นมาได้ยังไงบ้าง?
.
insKru อยากชวนครูมาสำรวจความต่างระหว่าง การศึกษาด้านคุณธรรม (Moral Education) ที่เน้นการปลูกฝังคุณธรรมจากภายนอก เช่น คำสอนพ่อแม่ ครู หรือ สิ่งที่สื่อและสังคมสอนว่าสิ่งใดดีหรือถูก เพื่อสร้างคุณธรรมให้เด็กดำรงอยู่ในสังคมกับผู้อื่นได้ กับ พัฒนาการด้านคุณธรรม (Moral Development) คือ การให้เด็กคนหนึ่งสังเกตและสร้างกระบวนการความคิด ความเชื่อ ต่อคุณธรรมหนึ่งๆ ว่าอะไรดีหรือถูก และเราจะเลือกปฎิบัติตามหรือไม่ เพราะอะไร ซึ่งเป็นการเรียนรู้ตัวเองจากภายในและต้องเรียนรู้ไปเรื่อยๆ ตลอดชีวิต
.
การทำให้เด็กๆ พัฒนาการเรียนรู้เรื่องคุณธรรมจากตนเอง อาจเป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้เรื่องคุณธรรมที่ฝึกการคิดวิเคราะห์ ตั้งคำถาม ไม่ตัดสินถูก-ผิด ดี-เลว เพียงแค่สองขั้ว และอาจเป็นหนทางที่สร้างการเรียนรู้คุณธรรมที่ทำให้เด็กๆ ได้เรียนรู้และตัดสินใจจากประสบการณ์และวิจารณญาณของตนเอง
.
แล้วครูจะส่งเสริมพัฒนาการด้านคุณธรรมให้เด็กๆ ได้อย่างไรบ้าง
insKru อยากชวนพาไปคิดกัน

การสอนคุณธรรมในโรงเรียน มักมาในรูปแบบคุณธรรมสำเร็จเป็นข้อๆ เช่น ต้องขยัน กตัญญู พอเพียง สามัคคี ซื่อสัตย์ ฯลฯ ผ่านการทำกิจกรรมต่างๆ ที่ส่งเสริมลักษณะการเป็น “เด็กดี” เช่น การเข้าค่ายธรรมะ นั่งสมาธิ โครงการคุณธรรม ฯลฯ แต่ที่ผ่านมา “การสอนคุณธรรม” แบบนี้ช่วยให้เด็กๆ มีคุณธรรมจากข้างในตนเองได้จริงไหมนะ? แล้วจริงๆ เด็กคนหนึ่งจะเรียนรู้และพัฒนาคุณธรรมขึ้นมาได้ยังไงบ้าง?

การสอนคุณธรรมในโรงเรียนแบบที่เราเห็นกันเป็น
“การศึกษาด้านคุณธรรม” (Moral Education) คือ การกระบวนการสอนและปลูกฝังคุณค่าเกี่ยวกับคุณธรรมว่าอะไรดีหรือถูกต้อง เพื่อช่วยให้เด็กๆตัดสินใจว่าจะเลือกทำอย่างไรในสถานการณ์ต่างๆและเพื่อให้เด็กๆ มีความรับผิดชอบในฐานะส่วนหนึ่งของสังคม
การศึกษาด้านคุณธรรม มีทั้งแบบทางการ คือ ผ่านการเรียนในห้อง การสอนเรื่องวัฒนธรรมหรือศาสนา หรือแบบที่ไม่เป็นทางการ เช่น ที่พ่อแม่ ครู หรือสื่อในสังคมบอกว่าคุณค่าไหนดีหรือไม่ดี
แต่การเรียนรู้แบบนี้เป็นการสร้างคุณธรรมให้เด็กๆ จากภายนอก ผ่านการให้พ่อแม่ ผู้ปกครอง ครู โรงเรียน ศาสนา สถาบันทางสังคมต่างๆกำหนดและบอกว่าสิ่งใดที่ดีหรือถูกต้องในสังคมว่าแต่การปลูกฝังจากภายนอกแบบนี้ จะช่วยให้เด็กๆ สร้างวิจารณญาณด้วยตนเองได้มากน้อยแค่ไหนนะ?

ถ้าเราลองมองการสร้างการเรียนรู้เรื่องคุณธรรมให้เด็กๆ ในเชิง
“พัฒนาการด้านคุณธรรม (Moral Development)” ซึ่งเป็น กระบวนการพัฒนาการคิด มุมมอง ความรู้สึก ต่อคุณธรรมหนึ่งๆ ว่าอะไรดีหรือถูกต้อง (morality) และรวมถึงการฝึกหาเหตุผลว่าทำไมเราถึงเลือกปฏิบัติตามคุณธรรมนั้นๆ (moral reasoning) ด้วย
พัฒนาการด้านคุณธรรมนี้จะช่วยฝึกให้เด็กๆ ศึกษาจากภายในตนเอง ว่ากฎเกณฑ์หรือคุณค่าที่สังคมบอกว่าดี เขาเห็นด้วยไหม อย่างไร ถ้าสถานการณ์หรือเงื่อนไขเปลี่ยน เขาจะยังคิด เชื่อ และปฏิบัติตามคุณธรรมนั้นๆ หรือไม่ เพราะอะไร เช่น เราควรอดทนมากถึงขั้นไหน มีสถานการณ์ไหนที่เราไม่อดทนได้ไหม, การซื่อสัตย์ ทำไมถึงสำคัญต่อเขา ทำไมเขาควรมี และถ้าต้องมี มันควรเป็นอย่างไร, เรารู้ได้อย่างไรว่าการแบ่งปันคนอื่นเป็นสิ่งที่ดีหรือควรทำ, การโกหกผิดทุกกรณีจริงหรือไม่
พัฒนาการด้านคุณธรรม เป็นการเรียนรู้ตนเองตลอดชีวิต ฉะนั้นจึงมีความยืดหยุ่น เปิดพื้นที่ให้เด็กๆ ได้ตั้งคำถาม ทบทวน หรือกระทั่งเปลี่ยนความคิดความเชื่อของตนเองเรื่อยๆ เมื่อพบเจอประสบการณ์ต่างๆ ไปในแต่ละช่วงชีวิต

แล้วพัฒนาการด้านคุณธรรม (Moral Development) เป็นไปอย่างไร?
เด็กๆ มีพัฒนาการด้านคุณธรรมที่ค่อยๆ เติบโตขึ้นตามวัยหรือประสบการณ์ที่แต่ละคนพบเจอ
(1) เริ่มแรก เด็กๆ อาจจะทำตามคนที่มีอำนาจ หรือชี้นำทางความคิดของเด็กได้ ว่าสิ่งใดดีหรือถูก เชื่อฟังส่ิงที่ พ่อแม่ ครู โรงเรียนบอก เช่น การโกหกเป็นเรื่องไม่ดีและจะไม่ทำเพราะเราอาจถูกลงโทษ
(2) ต่อมาเด็กๆ เริ่มพัฒนาคุณธรรม เพราะเริ่มเรียนรู้ที่จะเคารพกฎเกณฑ์ทางสังคม รักษาความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ เช่น เรียนรู้ว่าการโกหกเป็นเรื่องไม่ดีและอาจสร้างความเข้าใจผิด เดือดร้อนให้แก่คนอื่นได้ เพื่อเป็นคนดี เด็กดี เราไม่ควรโกหกกัน การหลอกลวงผิดกฎหมาย ฯลฯ
(3) เมื่อโตขึ้นอีก ก็อาจตั้งคำถามต่อคุณธรรมที่สังคมบอก ว่าจริงหรือไม่ เริ่มสร้างเหตุผลด้วยตัวเอง ว่าเราจะเลือกเชื่อหรือทำคุณธรรมไหน เพราะอะไร แม้มันอาจจะตรงหรือขัดกับบรรทัดฐานที่สังคมบอก
เช่น ต่อให้สังคมบอกว่าการโกหกผิด แต่ถ้าเราโกหกเพื่อช่วยอะไรใครสักอย่าง ทุกกรณีเลยหรือเปล่า มันคือเรื่อง “ไม่ดี” ทั้งหมดไหม? แกนหลักของการพัฒนาคุณธรรม คือ รักษาสิ่งที่ยุติธรรม พร้อมๆ กันกับมีความเห็นอกเห็นใจ (empathy) ต่อผู้อื่นด้วย

เช่น อาจลองให้เด็กๆ ดูนิทาน หนัง หรือ อ่านเรื่องสั้น ข่าว แล้วลองชวนเด็กๆ คิดสะท้อนกับการกระทำบางอย่างของตัวละคร ว่าเห็นด้วยหรือไม่ อย่างไร เด็กๆ มองการกระทำนั้นว่าอย่างไร ถ้าเด็กๆ อยู่ในสถานการณ์เดียวกับตัวละครนั้นๆ เด็กๆ จะยังคิดเหมือนเดิมไหม เพราะอะไร
ถ้าเรื่องนี้เกิดในชุมชนของเรา หรือ มีเหตุการณ์ใดที่คล้ายกับเรื่องนี้ไหม ถ้ามีเด็กๆ จะตัดสินใจเหมือนหรือต่างออกไปไหม เพราะอะไร
นอกจากการสร้างพัฒนาการด้านคุณธรรมจากตัวเด็กๆ และการแลกเปลี่ยนกับเพื่อนๆ แล้ว ครูสามารถยกประเด็นถึงระดับชุมชน สังคม ประเทศ หรือระดับโลกต่อไปด้วยได้ เช่น เราจะรักชาติเราโดยไม่เกลียดชังคนชาติอื่นได้ไหม หรือ เราจำเป็นต้องรักชาติไหม เพราะอะไร ฯลฯ

ครูอาจลองชวนเด็กๆ ตั้งคำถามได้ด้วยว่า ในเหตุการณ์เดียวกัน ถ้าเราเป็นคนที่มีอัตลักษณ์ที่แตกต่างไปในสังคม เช่น เพศ ศาสนา อายุ เชื้อชาติ วัฒนธรรม ฯลฯ เขาจะคิดเหมือนเดิมไหม มีความคาดหวัง ภาพจำใดๆ ทางสังคมของอัตลักษณ์นั้นๆ ที่อาจทำให้เราคิดหรือตัดสินใจต่างออกไปหรือเปล่า
ครูอาจเลือกเนื้อเรื่องที่มีหรือตั้งคำถามปลายเปิด
ไม่ได้สร้างการเล่าเรื่องที่กำหนดแนวทาง คุณค่าที่มีแค่ ผิด-ถูก ดี-ไม่ดี เพื่อเปิดพื้นที่ให้เด็กๆ ได้ลองคิด โดยที่ไม่ถูกกดดันหรือตัดสิน รวมถึงรับฟังอย่างเปิดใจ สร้างบรรยากาศที่ให้เด็กๆ กล้าแสดงความเห็นได้

หลายครั้งโรงเรียนมักมองว่า “นักเรียนที่ดี” ต้องไม่มีพฤติกรรมปัญหา ต้องปฏิบัติตามคำสอนของศาสนา ครู พ่อแม่ ฯลฯ ต้องเป็น “เด็กดีต้นแบบ” วิธีการสอนเรื่องคุณธรรมจึงมักออกมาในรูปแบบ การทำโทษเมื่อเด็กๆ ทำไม่ดี โดยที่ไม่ได้ทำความเข้าใจเหตุผลต้นตอของปัญหา ส่งไปฝึกนั่งสมาธิใดๆ ที่สอดคล้องกับการเป็น “คนดี” ที่มีพิมพ์เดียว แต่มองข้ามปัญหาหรือบริบทชีวิตของเด็กๆ แต่ละคน
Q: แต่การทำโทษ มุ่งเพิ่มพฤติกรรมเชิงบวก ตามสิ่งที่สังคม ศาสนาบอกว่าดี เพียงอย่างเดียว ทำให้เด็กฝึกพัฒนาคุณธรรมในตัวเองได้จริงไหม?

นอกเหนือไปจากการสอนคุณธรรมในห้องเรียนปัจจุบัน การสร้างมายาคติ “เด็กดีมีคุณธรรม” นั้น เริ่มมาตั้งแต่การสร้าง “โรงเรียนคุณธรรม” จากหน่วยงานหรือผู้มีอำนาจในสังคม ซึ่งเป็นผู้กำหนดเชื่อมโยง คุณธรรมเข้ากับแนวคิดของรัฐชาติ ประวัติศาสตร์ ศาสนา หรือวัฒนธรรม ของคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งในสังคมเท่านั้น
คำถามคือ ใครเป็นคนบอกว่าคุณธรรมไหน ดี หรือ ถูก แล้วมันดีหรือถูกสำหรับใครบ้าง เพราะอะไร?
การให้เหตุผลด้านคุณธรรมว่าสิ่งใดดี สิ่งใดถูกต้องนั้นไม่ได้ (และอาจไม่ควร) มีเพียงชุดเดียว จากคนไม่กี่กลุ่ม แต่คนหลากหลายอัตลัษณ์ วัฒนธรรม ประวัติศาสตร์ หรือแม้กระทั่งคนเดียวกันแต่ต่างบริบท ก็อาจมีความเห็นเรื่องคุณธรรมที่ต่างกันได้
การสร้างพัฒนาการด้านคุณธรรม นอกจากจะเป็นการฝึกให้เด็กหาเหตุผลจากวิจารณญาณและตัดสินด้วยตนเอง ว่าอะไรคือสิ่งที่เราคิดว่าดี หรือถูกแล้ว ยังเป็นการเรียนรู้เกี่ยวกับตนเองตลอดชีวิตที่มีคุณค่า มีความหมายพิเศษเฉพาะของแต่ละคน ทำให้เราได้คอยคิด ตั้งคำถาม ลมล้าง สร้างความเชื่อเรื่องคุณธรรมของตนเองขึ้นมาใหม่อยู่เสมออีกด้วย
.
ที่มา
Reference
https://www.verywellmind.com/kohlbergs-theory-of-moral-development-2795071
https://www.verywellmind.com/the-carol-gilligan-theory-and-a-woman-s-sense-of-self-5198408
https://so03.tci-thaijo.org/index.php/liberalarts/article/view/267799
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!