
ประเด็นสำคัญอย่างหนึ่งของการเรียนการสอนประวัติศาสตร์คือปัญหาของเรื่องเล่า หมายความว่าประวัติศาสตร์โดยมากที่เราเรียนกันในชั้นเรียน ไปจนถึงประวัติศาสตร์ที่ถูกถ่ายทอดอยู่ในตำรา บทความ หนังสือ หรือคลิปวีดิโอทั้งหลายล้วนแต่อยู่ในรูปของ "เรื่องเล่า" ทั้งสิ้น
ตอนก่อนผมเน้นย้ำว่าสาระสำคัญที่ขาดไม่ได้ของการเรียนประวัติศาสตร์คือการศึกษาหลักฐาน และอย่างน้อยต้องเข้าใจว่าความน่าเชื่อถือของหลักฐานไม่ได้เกี่ยวกับว่ามันเป็นหลักฐานชั้นต้นหรือชั้นรอง ไม่มีหลักฐานไหนในโลกนี้ที่น่าเชื่อถือร้อยเปอร์เซ็นต์ในตัวของมันเอง ในทางกลับกัน เราต้องสอนให้นักเรียนวิเคราะห์ให้ได้ว่าหลักฐานแต่ละชิ้นมีจุดแข็ง-จุดอ่อนอย่างไร ต้องมองให้ออกว่าใครสร้างหลักฐานชิ้นนั้นๆ สร้างขึ้นมาในบริบทไหน สร้างขึ้นมาเพื่อใคร โดยมีวัตถุประสงค์อะไร และสรุปให้ได้ว่าหลักฐานแต่ละชิ้นบอกและไม่บอกอะไรกับเราบ้าง
อย่างไรก็ตาม ต่อให้วิเคราะห์หลักฐานเป็นแล้ว แต่การนำข้อมูลที่ได้มาเรียงร้อยเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับอดีตก็หนีไม่พ้นความรู้ความเข้าใจ (หรือความไม่รู้ไม่เข้าใจ) ชุดคุณค่า ตลอดจนสมมติฐานบางอย่างที่เราแต่ละคนมีทั้งโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ สิ่งนี้เองเป็นเหตุผลให้ นอกจากคนแต่ละคนอาจจะ "อ่าน" หลักฐานชิ้นเดียวกันได้ไม่เหมือนกันเป๊ะๆ แล้ว ต่อให้มีหลักฐานชุดเดียวกันเป๊ะๆ อยู่ในมือ เรายังอาจวิเคราะห์ตีความและบอกเล่าเรื่องราวจากหลักฐานเหล่านั้นออกมาได้แตกต่างด้วย
สมรรถนะสำคัญอย่างหนึ่งของการเรียนประวัติศาสตร์จึงเป็นการรู้เท่าทันเรื่องเล่า หรือการมีทักษะในการวิพากษ์เรื่องเล่าเหล่านั้นเพื่อให้ผู้เรียนไม่ด่วนสรุปหรือปักใจเชื่อเรื่องราวชุดใดชุดหนึ่งเพียงชุดเดียว แต่สามารถมองเห็นความซับซ้อนและร่องรอยของอคติที่แฝงมากับการเรียงร้อยประวัติศาสตร์
ผมคิดว่ามีหลายวิธีที่สามารถทำได้ในชั้นเรียนเพื่อให้เด็กๆ มองเห็นประเด็นนี้ ผมอยากแนะนำกิจกรรมหนึ่งที่ผมใช้บ่อยๆ และมีประโยชน์เป็นพิเศษตรงที่มันช่วยให้เด็กๆ เห็นได้ทันทีเลยว่า เรื่องเล่าธรรมดาๆ ที่เล่าโดยมนุษย์ที่ดูจะซื่อตรงที่สุดและพยายามบอกเล่าความจริงออกมาโดยไม่โกหกแม้แต่คำเดียว ก็ยังไม่ได้ปราศจากอคติ นับประสาอะไรกับเรื่องเล่าที่ถูกเล่าโดยจงใจให้รู้ความจริงเพียงบ้างด้าน โดยผู้เล่ามีวัตถุประสงค์ชัดเจนอยู่แล้ว ซึ่งโดยมากมักกลายเป็นเรื่องเล่ายอดนิยมและหลักฐานยอดฮิตทางประวัติศาสตร์นั่นเอง กิจกรรมนี้ชื่อว่า "เรื่องเล่าสุดอันตราย"
ขั้นที่ 1 (15 นาที)
ผมเริ่มด้วยการขอให้นักเรียนแต่ละคนหยิบปากกาหรือดินสอขึ้นมาเตรียมเขียนอะไรบางอย่างจากหัวข้อที่จับสลากได้ ผมเตรียมหัวข้อกว้างๆ ที่ใครๆ ก็น่าจะเขียนได้ไว้เท่ากับจำนวนนักเรียน หัวข้อเหล่านั้นก็เช่น ครอบครัว เพื่อน เหตุการณ์สำคัญ คนสำคัญในชีวิต วัยเด็ก ฤดูกาล ความสุข ความฝัน สถานที่ โรงเรียน อนาคต ฯลฯ หลังจากนั้นผมก็แจกกระดาษและให้นักเรียนจับสลากหัวข้อโดยมีเงื่อนไขว่าห้ามบอกเพื่อนว่าตัวเองได้หัวข้ออะไร
กติกาสำคัญอยู่ตรงนี้ครับ ผมบอกนักเรียนว่าจะให้เวลา 10 นาที ให้แต่ละคนเขียนเรื่องราวอะไรก็ได้เกี่ยวกับตัวเองภายใต้หัวข้อนั้นโดยมีเงื่อนไขเพียงข้อเดียว คือขอให้พวกเรา "เขียนเรื่องราวที่จริงที่สุดเท่าที่จะจริงได้โดยไม่โกหกเลยแม้แต่คำเดียว" คุณครูอาจจะคอยย้ำเงื่อนไขนี้ระหว่างที่เด็กๆ เขียนก็ได้ เพราะหัวใจของกิจกรรมคือทุกคนต้องไม่โกหก
ก่อนเริ่มเขียน ผมบอกเด็กๆ ไปด้วยว่าผมอาจสุ่มเลือกบางคนที่เล่าเรื่องที่เขียนบนกระดาษให้เพื่อนๆ ในห้องฟัง จากนั้นก็เริ่มจับเวลา
ขั้นที่ 2 (20 นาที)
พอหมดเวลา ผมจะสุ่มนักเรียนสักสองสามคนให้อ่านสิ่งที่เขียนในกระดาษให้เพื่อนๆ ฟัง เหมือนเดิม เงื่อนไขคือห้ามบอกว่าตัวเองจับได้หัวข้ออะไร
ขั้นต่อไปผมจะขอให้นักเรียนกลับมาทบทวนสิ่งที่ตัวเองเขียนลงบนกระดาษาอีกครั้ง จากนั้นให้ตอบคำถามต่อไปนี้โดยเขียนเป็นตัวเลขบริบทมุมใดมุมหนึ่งของกระดาษาของตัวเอง หรือถ้าใครเขียนเต็มหน้าแล้ว จะพลิกไปเขียนคำตอบอีกหน้าหนึ่งก็ได้
คำถามของผมมีดังนี้
1. นักเรียนคิดว่าเรื่องเล่าเกี่ยวกับชีวิตของนักเรียน ซึ่งเขียนขึ้นตามความจริงที่สุดเท่าที่จะจริงได้โดยไม่โกหกเลยแม้แต่คำเดียว เป็นความจริงสักกี่เปอร์เซ็นต์ ให้ลองประเมินตัวเองแล้วเขียนตัวเลขลงบนกระดาษ
2. ถ้าสมมติในอีก 5,000 ปีข้างหน้า อารยธรรมนุษย์ล่มสลายไปหมดแล้ว มีมนุษย์ต่างดาวเดินทางมาที่โลกแล้วค้นพบหลักฐานเกี่ยวกับนักเรียนเพียงชิ้นเดียว คือกระดาษแผ่นนี้เท่านั้น นักเรียนคิดว่าเรื่องเล่าซึ่งเขียนขึ้นตามความจริงที่สุดเท่าที่จะจริงได้โดยไม่โกหกเลยแม้แต่คำเดียวนี้ เป็นหลักฐานที่บอกเล่าความเป็นจริงเกี่ยวกับชีวิตของนักเรียนได้สักกี่เปอร์เซ็นต์
ขั้นที่ 3 (20 นาที)
เมื่อเขียนทั้งสองข้อเสร็จแล้ว ผมจึงถามทั้งห้องว่าให้คะแนนตัวเองกันเท่าไหร่โดยใช้วิธียกมือตอบ ใครคิดว่าเรื่องเล่าของตัวเองเป็นจริงร้อยเปอร์เซ็นต์บ้าง มากกว่าเก้าสิบแต่ไม่ถึงร้อยบ้าง มากกว่าห้าสิบแต่ไม่ถึงเก้าสิบบ้าง เป็นต้น
สังเกตเห็นอะไรไหมครับ ทำไมสองคำถามนี้ถึงสำคัญ
คำถามข้อแรกคือการดึงนักเรียนกลับไปทบทวนเรื่องเล่าของตัวเองว่าจริงแค่ไหน ในกรณีนี้ ผมพบว่านักเรียนสักครึ่งหนึ่งหรือมากกว่านั้นมักยืนยันว่าเรื่องเล่าที่ตัวเองเล่าเป็นความจริงร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่ประเด็นคือทุกครั้งจะมีนักเรียนกลุ่มหนึ่งที่เริ่มรู้สึกไม่มั่นใจนักว่าสิ่งที่ตัวเองเขียนเป็นจริงทั้งหมด
ทำนองเดียวกัน คำถามที่สองโยนเข้าไปในบริบทที่สุดขั้วคือโลกที่เหลือหลักฐานเกี่ยวกับตัวเองเพียงชิ้นเดียวคือกระดาษแผ่นนี้ ผมพบว่าแม้กระทั่งนักเรียนที่ยืนยันในคำถามแรกว่าตัวเองเล่าเรื่องจริงร้อยเปอร์เซ็นต์ก็ตระหนักได้ว่า ในสถานการณ์สมมติดังกล่าว หลักฐานหรือเรื่องเล่าเกี่ยวกับตัวเองที่ไม่โกหกเลยแม้แต่คำเดียว กลับบอกเล่าความเป็นจริงเกี่ยวกับชีวิตของตัวเองได้น้อยมากๆ
ตรงนี้เองคือสิ่งที่ผมอยากเรียกว่าเป็น "รอยแยกของความรับรู้" หรือจุดที่สิ่งต่างๆ ดูผิดจากที่คนมักคาดไว้ เช่น เราทุกคนเขียนเรื่องจริงโดยไม่โกหก ดังนั้นเรื่องเล่าของเราทุกคนก็ต้องจริงร้อยเปอร์เซ็นต์ไหม แต่จริงๆ กลับไม่จำเป็นเสมอไป หรือเรื่องเล่าของเราเป็นความจริงแท้ๆ ที่เขียนโดยตัวเราเองที่น่าจะรู้จักตัวเราดีที่สุด ดังนั้นมันก็ต้องเป็นหลักฐานที่บอกเล่าความจริงเกี่ยวกับเราได้อย่างยอดเยี่ยมด้วยแน่ๆ แต่จริงๆ ก็ไม่เสมอไป
รอยแยกของความรับรู้นี้เองคือเครื่องมือสำคัญของการเรียนรู้ เพราะเมื่อเกิดรอยแยกที่ไม่ได้เป็นไปอย่างที่คนมักเชื่อๆ กัน ช่องว่างนี้เปิดโอกาสให้ครูตั้งคำถาม เข้าไปกวนและชวนนักเรียนคิด เพื่อสร้างองค์ความรู้ชุดใหม่ที่อาจอธิบายปรากฏการณ์ความไม่ลงรอยของการรับรู้นี้ได้ดีกว่า
สำหรับคำถามแรก ผมมักชวนนักเรียนที่ตอบว่าเรื่องเล่าของตัวเองเป็นความจริงน้อยกว่าร้อยเปอร์เซ็นต์คุยว่าทำไมเขาถึงประเมินตัวเองแบบนั้น เปอร์เซ็นต์ยิ่งน้อยยิ่งน่าคุย ผมมักถามไปก่อนเลยว่าคุณโกหกหรือเปล่า ซึ่งโดยปกติแทบทุกคนที่เล่นตามกติกาย่อมตอบว่า "ไม่"
แต่ถ้าไม่ได้โกหก ทำไมเรื่องเล่าของคุณถึงไม่จริงร้อยเปอร์เซ็นต์ ตรงนี้แหละครับที่สนุก ส่วนใหญ่แล้ว นักเรียนที่ได้หัวข้อ "วัยเด็ก" หรือคนที่เลือกเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับอะไรบางอย่างที่เกิดขึ้นนานมาแล้วมักจะเป็นกลุ่มที่ไหวตัวทัน และอธิบายว่าเรื่องบางเรื่องที่ตัวเองเขียนก็เป็นเพียงความทรงจำที่พอจำได้ อาจจะไม่เป๊ะขนาดร้อยเปอร์เซ็นต์ ในบางกรณี นักเรียนก็ตอบว่าสิ่งที่เขียนส่วนหนึ่งมาจากเรื่องเล่าที่พ่อแม่เคยเล่าให้ฟัง ซึ่งอาจจะไม่จริงขนาดนั้นก็ได้ บางคนที่คิดเยอะหน่อยอาจจะมองออกด้วยว่า เรื่องเล่าบางเรื่องก็เล่าด้วยมุมมองของเราเพียงคนเดียว แต่เพื่อนหรือคนอื่นๆ ในเหตุการณ์ที่เราเล่าออกมาอาจจะเข้าใจเหตุการณ์นี้ไปคนละอย่างเลยก็ได้
สิ่งเหล่านี้เองกลายเป็น "ทฤษฎี" หรือองค์ความรู้ชุดใหม่ที่มาเติมเต็มช่องว่างของการรับรู้ เพราะก็จริงนี่หนา ต่อให้เราพยายามเล่าเรื่องที่จริงที่สุด ด้วยเจตนาที่ซื่อตรงที่สุด และไม่โกหกเลยแม้แต่คำเดียว แต่ความทรงจำเราก็มีข้อจำกัด เรื่องเล่าที่ได้ยินมาก็อาจไม่จริงเสมอไป ที่สำคัญ เหตุการณ์เดียวกันยังมองจากต่างมุมได้อีก เรื่องที่จริงที่จริงจึงอาจจะไม่จริงขนาดนั้นก็ได้ ต่อให้คนเล่าไม่ได้มีเจตนาร้าย เราก็ยังต้องระวังไม่เชื่ออะไรง่ายๆ อยู่ดี
ในคำถามข้อที่สอง ผมชี้ให้เด็กๆ เห็นว่า ต่อให้คนที่ยืนยันว่าตัวเองพูดจริงร้อยเปอร์เซ็นต์ก็มักไม่ได้คิดว่าหลักฐานหรือเรื่องเล่าเกี่ยวกับตัวเองที่ไม่โกหกเลยแม้แต่คำเดียว จะบอกความจริงเกี่ยวกับชีวิตเราได้มากมายอะไร ผมชวนเด็กๆ คุยต่อว่าทำไมแต่ละคนถึงตอบแบบนั้น คำตอบที่ได้ก็ตรงไปตรงมานะครับ คือกระดาษแผ่นเดียวที่เล่าเรื่องอะไรก็ไม่รู้เกี่ยวกับตัวเราเอง มันจะไปบอกความจริงอะไรเกี่ยวกับเราได้ ชีวิตเรายังมีอีกหลายด้านหลายแง่มุมที่ไม่ถูกบอกเล่าบนแผ่นกระดาษ
ผมโยนคำถามเสริมไปว่า มันบอกได้ไหมว่าเราเป็นคนยังไง คนดี/ไม่ดี ตรงนี้เด็กๆ ก็จะเริ่มเห็นข้อจำกัด เพราะในขณะที่บางคนอาจจะคิดว่าสิ่งที่เขียนน่าจะพอบอกได้นิดๆ หน่อยๆ ขณะที่คนอื่นๆ คิดว่าไม่ พอผมเปลี่ยนคำถามว่าแล้วมัน "ฟันธง" เลยได้ไหมว่าเราเป็นคนอย่างไร คำตอบทั้งหมดก็แทบจะไปในทางเดียวกันคือ "ไม่มีทาง"
ตรงนี้เองที่ผมย้อนกลับมาย้ำให้เห็นถึง "รอยแยกของความรับรู้" อีกครั้ง เพราะเอาเข้าจริงเรากำลังอยู่ในสถานการณ์อุดมคติของการเรียนประวัติศาสตร์กันเลยนะ ผมย้ำ
เรากำลังมีหลักฐานชั้นต้น เกี่ยวกับชีวิตของเราเอง ที่สร้างโดยผู้ที่รู้จักตัวเราดีที่สุด ณ วันที่ความทรงจำเรายังดีที่สุด เขียนขึ้นด้วยเงื่อนไขว่าเราจะพูดความจริงที่สุด ไม่มีใครมีเจตนาร้าย ทุกคนเล่าเรื่องจริงที่สุดของตัวเองออกมา แต่เรื่องเล่าหรือหลักฐานชิ้นนี้กลับไม่ได้เป็นความจริงร้อยเปอร์เซ็นต์เสมอไป แถมยังบอกเรื่องความจริงเกี่ยวกับตัวเราเองได้ไม่มากขนาดนั้นด้วย
คำถามสำคัญคือ ถ้าขนาดหลักฐานหรือเรื่องเล่าที่ "จริง" ขนาดนี้ ยังไม่ได้จริงขนาดนั้น แล้วหลักฐานหรือเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์อื่นๆ ที่เราได้ยินได้ฟังกันมาในชีวิตประจำวันล่ะ พวกเราคิดว่ามัน "จริง" สักแค่ไหน
เราเคยถามตัวเองไหมว่า เรื่องเล่าเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ที่เราเชื่อๆ กันมีหลักฐานยืนยันจริงๆ อยู่สักกี่ชิ้น มีบ้างไหมประวัติศาสตร์ที่เราถูกสอนให้เชื่อให้จำให้ศรัทธา แต่กลับไม่เคยเห็นหลักฐาน ไม่เคยถูกสอนให้วิเคราะห์หลักฐาน และเผลอๆ ไม่ได้มีหลักฐานอะไรมากมายขนาดนั้นด้วย
เราเคยถามตัวเองไหมว่า หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เรารู้จักกัน ซึ่งเรามักจะเชื่อไปก่อนแล้วว่ามันย่อมต้องพูดความจริง มันจริงขนาดนั้นหรือเปล่า และที่สำคัญ เราสามารถสรุปแบบฟันธงได้เลยไหมว่าบุคคลทางประวัติศาสตร์คนไหนเป็นคนอย่างไรผ่านเรื่องเล่าและหลักฐานเพียงไม่กี่ชิ้นที่เรามี
คาบเรียนนี้เป็นอีกคาบหนึ่งที่สนุกมากและเต็มไปด้วยบทสนทนาอีกเช่นกัน เพราะประวัติศาสตร์ช่างเป็นเรื่องใกล้ตัวเหลือเกิน
ใช่ครับ ผมตั้งใจให้เด็กเล่าเรื่องของตัวเองเพราะจะมีวิธีการไหนที่จะทรงประสิทธิภาพในการสอนให้คนรู้เท่าทันเรื่องเล่าและไม่ปักใจเชื่ออะไรง่ายๆ ได้เท่ากับการให้เด็กๆ วิเคราะห์เรื่องเล่าของตัวเองที่ตัวเองเขียนเอง เขียนบนเงื่อนไขว่าต้องจริงที่สุดด้วย แต่กลับไม่ได้จริงขนาดนั้นซะงั้น
ผมไม่ได้ออกแบบกิจกรรมนี้ให้จบในตัวเองตรงนี้ แต่จริงๆ มันเป็นสะพานเชื่อมไปกิจกรรมถัดจากนี้ที่ผมสอนให้เขาวิเคราะห์หลักฐานแบบเต็มๆ ด้วยชุดคำถามที่ผมเล่าไปก่อนหน้านี้ เพราะฉะนั้น ผมมักจะจบคาบเรียนด้วยการไม่สรุปอะไรมากไปกว่าโยนคำถามทิ้งท้าย คำถามเหล่านั้นเองที่ทำหน้าที่เป็นเชื้อไฟให้กับการคิด ถกเถียง สนทนาในสัปดาห์ต่อไป
คุณครูสามารถเลือกหัวข้ออื่นๆ มาให้นักเรียนของตัวเองเขียนได้ แต่ควรระวังหัวข้อที่อาจไปกระทบกระเทือนความรู้สึกเชิงลบ เช่น ความเศร้า ความทุกข์ ความเจ็บปวด และควรให้มีหัวข้อที่มีลักษณะนามธรรม เช่น ความฝัน อนาคต รวมถึงหัวข้อที่ต้องเขียนจากความทรงจำรวมอยู่ด้วยเสมอ เช่น วัยเด็ก โรงเรียนเก่า ครั้งแรกในชีวิต เพื่อให้เห็นช่องวางทางการรับรู้เกิดขึ้นได้ชัดเจนขึ้น
ผมย้ำกับเด็กๆ ว่าไม่ให้บอกใครว่าได้หัวข้ออะไร เพราะผมมักทิ้งท้ายคาบด้วยการบอกว่า รู้ไหมมีคนคนหนึ่งในห้องนี้ที่จับสลากได้กระดาษที่เขียนว่า "เขียนอะไรได้ตามใจ โกหกให้เต็มที่เลย และโกหกให้เนียนที่สุดไปจนจบกิจกรรม" ในคาบต่อไป ถ้ามีเวลา ผมจะให้เด็กๆ มาช่วยวิเคราะห์เรื่องเล่าในกระดาษของเพื่อนๆ เพื่อหาว่าใครกันคือคนที่โกหก หรือไม่ก็ให้เวลาหนึ่งสัปดาห์ไปหามาว่าคนโกหกในห้องเราคือใคร
แค่คิดก็สนุกแล้วใช่ไหมครับ...
ว่าแต่ กระดาษที่เขียนประโยคยาวนั้นจะมีอยู่จริงๆ เหรอ มีใครจับสลากได้หัวข้อนี้จริงๆ ไหมนะ ที่ผมเล่ามาทั้งหมดนี่เป็นคาบเรียนที่เคยเกิดขึ้นจริงๆ หรือเปล่า คิดว่ามันเป็นจริงอย่างที่ผมเล่าสักกี่เปอร์เซ็นต์กัน
😜
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!