
นักเรียนของฉันเป็นใครกัน ? : ทำไมครูอาจจำเป็นต้องเรียนรู้ที่จะมองนักเรียนจากมุมมองพหุวัฒนธรรมศึกษา
หลายครั้งที่เราเผลอตัดสินนักเรียนบางคนเพราะไม่เข้าใจเบื้องหลังของเขามากพอ
ฉากหน้าที่มองเห็นว่าเขาเป็นเด็กนักเรียนเหมือนเด็กทั่วไปและควรปฏิบัติตามกฎอย่างเคร่งครัด
เผลอใช้ไม้บรรทัดเดียวกันเป็นมาตรฐานให้นักเรียนทุกคนต้องปฏิบัติตาม ถ้าไม่ทำตามถือว่ามีความผิด
แต่เมื่อประสบการณ์ความเป็นครูเพิ่มมากขึ้น เรากลับมองในมุมใหม่
เพราะเด็กอาจไม่ใช่ผ้าขาวแบบที่ใครๆนิยาม แต่นักเรียนแต่ละคนมีอัตลักษณ์ส่วนตัวและประสบการณ์ชีวิตที่ติดตัวมาไม่เหมือนกัน
วันนึงจึงเข้าใจว่าการชี้ความผิดต่อเขาในบางเรื่องอาจดูใจร้ายไปหน่อย หากลดการมองแบบตื้นเขินและปรับสายตาให้ละเอียดขึ้นผ่านเลนส์ที่ลุ่มลึกและกว้างพอ อาจช่วยให้ห้องเรียนนั้นกลายเป็นพื้นที่ของการเติบโตมากกว่าเป็นพื้นที่ของการตัดสิน
หากจะมีเครื่องมือใด ที่ช่วยให้ห้องเรียนเคารพในความแตกต่างหลากหลายและมองเห็นมิติความเป็นมนุษย์ที่ซ่อนอยู่ อาจารย์วสันต์ สรรพสุข ผู้เคยทำงานในบทบาทครูในบริบทพื้นที่โรงเรียนชายแดนที่อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงรายชี้ให้เห็นว่า ทักษะและความรู้ที่ครูติดตัวมานั้นอาจไม่เพียงพอที่เข้าใจผู้เรียนอย่างรอบด้าน แต่ควรมีอีกแนวคิดติดตัว เพราะจะช่วยลดอคติต่อผู้เรียนและเข้าใจความเป็นอยู่ของพวกเขามากขึ้นและแนวคิดนั้นคือ “พหุวัฒนธรรมศึกษา” อาจารย์วสันต์ได้รับรู้ถึงความซับซ้อนและความแตกต่างหลากหลายทางชาติพันธุ์ เกิดคำถามว่าระบบผลิตครูจะเตรียมความพร้อมให้นักศึกษาครูสามารถทำงานในบริบทเช่นนี้ได้อย่างไร เพราะมันคงไม่ง่าย หากไม่มีความคุ้นเคยกับบริบทมาก่อนและอาจจะปรับตัวได้ยากเพราะไม่มีชุดความรู้หรือมุมมองทางด้านวัฒนธรรมที่เพียงพอ
มนุษย์ไร้พรมแดน
การทำงานกับเด็กและเยาวชนในพื้นที่สร้างความประหลาดใจหลายเรื่อง เมื่อพบว่าเด็กหลายคนมีแนวคิดที่อยากสร้างการเปลี่ยนแปลงรอบตัว เช่น นักเรียนหญิงคนหนึ่งอาศัยอยู่ชายแดนไทยลาว เธอสูญเสียพ่อแม่จึงได้มาพักอาศัยที่มูลนิธิ เกิดความห่วงใยน้องๆที่อยู่ในชุมชน เมื่อบ้านไม่มีใครอยู่ เธอจึงใช้โอกาสนี้เปิดบ้านของตนเองให้เด็กๆในชุมชนมาเรียนรู้ร่วมกัน และได้สอนเรื่องการดูแลตนเองให้กับน้องๆผู้หญิง ขณะที่อีกคนหนึ่งบอกว่าถ้าเขาโตขึ้นเขาอยากเป็นผู้ใหญ่บ้านเพราะอยากทำถนนทางเข้าหมู่บ้านให้ดีขึ้น เรื่องราวคำพูดของเด็กๆทำให้ครูวสันต์ ในตอนนั้นประทับใจเพราะเขาไม่ได้มองเห็นแค่ตัวเองแต่ยังใส่ใจชีวิตของคนรอบข้าง
ในบริบทของโรงเรียนชายแดน เด็กหลายคนถูกมองเป็นคนนอก โดนพูดกรอกหูว่า “ต่างด้าว” ซึ่งสร้างความน้อยเนื้อต่ำใจ เด็กชายคนหนึ่งพูดกับอาจารย์วสันต์ว่า “ถึงผมจะไม่ใช่คนไทยแต่ผมเป็นคนบ้านวัดหลวง“ คำพูดสั้นๆนี้สะท้อนว่าเขามีความผูกพันต่อชุมชนและรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่ แม้จะมีหลายหนที่รู้สึกว่าไม่ได้รับการยอมรับและให้คุณค่าอย่างเท่าเทียมก็ตาม
ห้องเรียนพหุวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงจากชีวิตจริง
ประสบการณ์ทำงานกับเด็กและเยาวชนในพื้นที่และการลงพื้นที่ในชุมชนบ่อยครั้งจึงพบว่า เชียงของมีระบบนิเวศการเรียนรู้ที่ถือเป็นต้นทุนทางความรู้ที่สำคัญเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว นำไปสู่ความสนใจและสร้างหลักสูตรท้องถิ่นคนเชียงของ ที่เกิดจากความร่วมมือระหว่างโรงเรียน ภาคประชาสังคมและเครือข่ายคนรักเชียงของ ที่ส่งเสริมให้นักเรียนตั้งแต่ชั้น ม.1-6 ได้เข้าใจเรื่องราวบ้านเกิดของตน ภูมิปัญญาท้องถิ่น วิถีชีวิต ตำนาน ความเชื่อและประเพณีในชุมชน โดยเด็กๆจะได้ลงพื้นที่ไปสำรวจข้อมูลและนำมาทำเป็นโครงงาน
ที่น่าสนใจคือในหลักสูตรนี้เป็นการชวนผู้เรียนตั้งคำถามว่า “Who am I” หรือ “ฉันคือใคร”เพื่อให้พวกเขาได้รู้จักตนเองก่อนว่าพวกเขามาจากไหน เติบโตในครอบครัวแบบใด มีรากเหง้าความเป็นมาอย่างไร จากการทำหลักสูตร อาจารย์วสันต์มาทบทวนว่าจริงๆแล้วผู้เรียนไม่ได้เป็นเพียงผู้รับความรู้ แต่สามารถเป็นผู้สร้างความรู้ร่วมกับครูได้ เพราะพวกเขาคือคนที่อยู่ในพื้นที่ เติบโตและมีประสบการณ์ที่เกี่ยวพันกับชุมชน ซึ่งสิ่งนี้เรียกว่า “วัฒนธรรมของเด็ก” หรือประสบการณ์ชีวิตที่พวกเขาสั่งสมมา ซึ่งสำคัญไม่แพ้องค์ความรู้จากครูหรือปราชญ์ชาวบ้าน
อีกหนึ่งเครื่องมือสำคัญที่ช่วยลดอคติในห้องเรียนคือการเปิดพื้นที่ให้ผู้เรียนได้บอกเล่าเรื่องราวชีวิตของตนเองเพราะจะทำให้เขารู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของสังคมที่ตนอยู่ ไม่รู้สึกแปลกแยกความท้าทายของคนเป็นครูคือการจัดการเรียนรู้ที่ไม่ทำให้ผู้เรียนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งรู้สึกเหนือกว่าหรือด้อยกว่า แม้หลายครั้งที่เรื่องราวในชุมชนอาจมีบาดแผลซ่อนอยู่ ครูอาจต้องระมัดระวังคำพูดก็จริง แต่ต้องไม่ใช่การปิดกั้นโอกาสในการเรียนรู้ความจริง กลับกันครูควรช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจที่มาที่ไปของปัญหาเพื่อถอดบทเรียนจากอดีตไปสู่มุมมองใหม่
เรื่องเล่าจากประสบการณ์ของนักเรียนไม่เพียงแต่ทำให้ภูมิใจในอัตลักษณ์แต่ยังช่วยให้พวกเขาเปิดใจเรียนรู้เรื่องราวของคนอื่นที่แตกต่างออกไป ซึ่งสิ่งนี้คือรากฐานสำคัญของการอยู่ร่วมกันในสังคมพหุวัฒนธรรม ส่งเสริมให้พวกเขารักในท้องถิ่นของตนและอยากกลับมาเป็นส่วนหนึ่งในการสร้างการเปลี่ยนแปลงให้กับชุมชนที่ตนเติบโตมา
ทำไมครูยุคใหม่ จึงจำเป็นต้องมองผู้เรียนผ่าน “มุมมองพหุวัฒนธรรม”
เมื่อเข้าใจว่าผู้เรียนแต่ละคนมีภูมิหลังและต้นทุนชีวิตที่แตกต่างกัน มุมมองด้านพหุวัฒนธรรมศึกษาจึงไม่ใช่แค่การแสดงออกในเชิงสัญลักษณ์อย่างการแต่งกายประจำชาติหรือการแสดงรำฟ้อนเพียงเท่านั้น แต่ยังมีกลไกสำคัญในการสร้างความเท่าเทียมให้เกิดขึ้นในห้องเรียนด้วยเหตุผล 4 ประการ
1. ส่งเสริมการเคารพและเข้าใจตัวตน
มุมมองพหุวัฒนธรรมจะเปลี่ยนบทบาทของครูให้มองผู้เรียนเป็น “ผู้ร่วมสร้างความรู้” ไม่ใช่แค่รับความรู้ ผ่านการตั้งคำถามว่า “ฉันคือใคร?” เพื่อให้เขาเข้าใจรากเหง้า ความสัมพันธ์ของตน และมองเห็นคุณค่าของบ้านเกิด เพราะเชื่อมโยงผู้เรียนสู่ชุมชน
2. เพื่อเปิดพื้นที่ปลอดภัยและลดอคติการเป็น “คนนอก”
เมื่อครูเปิดพื้นที่ให้ผู้เรียนได้เล่าเรื่องราวชีวิตของตัวเองในห้องเรียน ผู้เรียนจะเข้าใจกันมากขึ้น อคติต่อกันจะลดลง เกิดการตั้งคำถามและตีความเรื่องราวในชุมชนในมุมมองใหม่ ระมัดระวังคำพูดไม่ให้กระทบความรู้สึกของผู้เรียน และทำให้ห้องเรียนกลายเป็นพื้นที่ปลอดภัยที่ไม่มีใครรู้สึกว่าตัวเองด้อยกว่าคนอื่น
3. มองเห็นสิทธิและความเป็นธรรมในมิติอื่น ๆ
เมื่อครูเริ่มมองเห็นความหลากหลาย พรมแดนแห่งอคติจะพังทลายลง ความเป็นธรรมทางการศึกษาจะไม่ถูกจำกัดอยู่แค่เรื่องเชื้อชาติ แต่จะขยายไปสู่เรื่องเพศสภาพและสิทธิขั้นพื้นฐาน ครูจะเริ่มเห็นความจำเป็นของการจัดอาหารฮาลาล พื้นที่สำหรับการละหมาด หรือการเคารพในอัตลักษณ์ทางเพศและความเชื่อที่แตกต่าง
4. พัฒนาครูและผู้บริหารให้มี “ความแวดไวทางวัฒนธรรม”
ความท้าทายในปัจจุบันคือ แนวคิดพหุวัฒนธรรมมักถูกมองว่าเป็นบทบาทของกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษาเท่านั้น ในทางกลับกัน ความเข้าใจนี้ควรได้รับการส่งเสริมตั้งแต่กระบวนการผลิตครู เพื่อให้ครูทุกรายวิชาสามารถบูรณาการแนวคิดนี้เข้ากับการจัดการเรียนรู้ได้อย่างเป็นธรรมชาติ โดยเน้นการสร้างพื้นที่ให้ "วัฒนธรรมส่วนใหญ่และวัฒนธรรมกลุ่มย่อยเติบโตและงดงามร่วมกันได้" ซึ่งการจะขับเคลื่อนสิ่งนี้ได้อย่างยั่งยืน จำเป็นต้องได้รับการสนับสนุนจากผู้บริหารสถานศึกษา
ท้ายที่สุดแล้ว พหุวัฒนธรรมศึกษาอาจไม่ใช่วิธีการสอน แต่คือ “วิธีคิด” ที่มุ่งสร้างความเสมอภาคและเคารพในความแตกต่าง ครูทุกคนสามารถเป็นนักพหุวัฒนธรรมได้ง่ายที่สุดโดยเริ่มต้นจากการ “เปิดใจ” เพราะเมื่อเปิดใจ สายตาของครูจะเริ่มมองเห็นมิติของความเป็นมนุษย์ มองเห็นความไม่เป็นธรรมที่ซ่อนอยู่รอบตัว และเมื่อนั้น การเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่อาจไม่ต้องเริ่มต้นจากที่ใดไกล แต่เริ่มต้นได้ทันทีในห้องเรียนเล็ก ๆ ที่มองเห็นและเคารพในความเป็นมนุษย์ของผู้เรียนทุกคน
บทความโดย ม่อน พรพิพัฒน์ เสนจันทร์ฒิไชย
สัมภาษณ์ อาจารย์วสันต์ สรรพสุข วิทยาลัยการศึกษา มหาวิทยาลัยพะเยา
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!