
เถียงกันอย่างไรให้เกิดการเรียนรู้ : การสอนด้วยประเด็นที่เป็นข้อถกเถียง(Controversial issue)
จะเกิดอะไรขึ้นถ้าห้องเรียนเต็มไปด้วยเสียงของการถกเถียงกัน หากใครสักคนผ่านมาเห็นคงเหนื่อยใจว่าจะทะเลาะกันทำไม แต่ถ้ามองให้ลึกลงไป สังคมที่เราอยู่กลับมีเรื่องที่ชวนถกเถียงเต็มไปหมด ตั้งแต่เรื่องเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวัน ไปจนถึงประเด็นสาธารณะที่ส่งผลกระทบต่อผู้คนจำนวนมาก
"ถ้าความเห็นต่างเป็นเรื่องธรรมดาของสังคม ห้องเรียนควรสอนให้นักเรียนหลีกเลี่ยงความขัดแย้งหรือสอนให้พวกเขาเรียนรู้ที่จะอยู่กับมัน"
คำถามนี้อาจเป็นจุดเริ่มต้นของ "การสอนด้วยประเด็นที่เป็นข้อถกเถียง" (Controversial issue) การเรียนรู้ที่ไม่ได้มองว่าความขัดแย้งเป็นสิ่งที่ต้องกำจัดออกไป แต่เป็นโอกาสให้นักเรียนได้ฝึกคิด ตั้งคำถาม ให้เหตุผลและรับฟังความเห็นที่แตกต่างจากตน
อาจารย์กัมปนาท ไชยรัตน์ ให้ข้อมูลเกี่ยวกับการสอนในประเด็นที่เป็นข้อถกเถียงว่าคือการหยิบยกประเด็นสาธารณะที่ยังไม่มีข้อยุติ หรือประเด็นที่คนเห็นไม่ตรงกันมากกว่าหนึ่งฝ่าย มาสนทนาและแลกเปลี่ยนมุมมองกันผ่านการถกเถียงที่อาจนำไปสู่วิธีคิดที่แตกต่าง ซึ่งในแต่ละสังคม ประเด็นถกเถียงย่อมมีนิยามที่แตกต่างกัน เช่น ในประเทศสหรัฐอเมริกามีประเด็นถกเถียงเรื่องการเหยียดสีผิวเชื้อชาติ และการแบ่งขั้วทางการเมือง สำหรับประเทศไทยอาจเป็นเรื่องเกี่ยวกับการกระจายทรัพยากรระหว่างในเมืองกับท้องถิ่น ความเหลื่อมล้ำ หรือการนิยามความรักชาติ แต่มีจุดร่วมกันคือสามารถนำมาถกเถียงและอภิปรายด้วยมุมมองที่แตกต่างกันได้
การเลือกหัวข้อประเด็นที่เป็นข้อถกเถียง
สิ่งสำคัญคือครูต้องแยกให้ออกระหว่าง Topic (เรื่องทั่วไป) กับ Issue (ประเด็นปัญหา) ที่สามารถนำมาถกเถียงได้ เพราะไม่ใช่ทุกเรื่องที่เหมาะสำหรับการถกเถียงในห้องเรียน ตัวอย่างเช่น คำถามว่า "การเป็นเกย์เป็นเรื่องผิดบาปหรือไม่" อาจไม่เหมาะสมที่จะนำมาถกเถียง เพราะเป็นประเด็นที่กว้างและเกี่ยวข้องกับอัตลักษณ์ส่วนบุคคล แต่ครูควรปรับให้เป็นคำถามเกี่ยวกับนโยบายสาธารณะ เช่น "สิทธิในการแต่งงานของคู่รักเพศเดียวกันควรได้รับการรับรองหรือไม่" ซึ่งเป็นประเด็นที่ส่งผลกระทบกับทุกคน และเปิดโอกาสให้นักเรียนแสดงเหตุผลได้มากกว่า
ประเด็นที่เกี่ยวกับอัตลักษณ์ เช่น เพศ ศาสนา เชื้อชาติ หรือชาติพันธุ์ ครูจำเป็นต้องกำหนดขอบเขตการถกเถียงอย่างรอบคอบ เช่น ในช่วงเวลานี้ที่ประเทศอยู่ท่ามกลางขัดแย้ง หากการถกเถียงกันเรื่องการปฏิบัติต่อคนกัมพูชาในโรงเรียนหรือชุมชนไม่ดำเนินการไปด้วยความรอบคอบ นักเรียนจะยิ่งเกิดความสับสน คิดว่าบางอย่างเป็นเรื่องนำมาถกเถียงกันได้ ทั้งๆ ที่ในความเป็นจริงในบางประเด็น เช่น สิทธิมนุษยชน หรือความปลอดภัยพื้นฐานของมนุษย์ เป็นสิ่งที่ไม่ได้เป็นประเด็นที่ควรต้องมาถกเถียงกันตั้งแต่แรก
การสร้างพื้นที่สำหรับการพูดคุย
การชวนนักเรียนพูดคุยในประเด็นที่เป็นข้อถกเถียง จำเป็นต้องอาศัยเวลาและไม่ควรทำแบบเร่งรีบ ไม่จำเป็นที่จะต้องทำในคาบแรกๆ หรือต้นเทอม เพราะครูอาจจะต้องสังเกตพฤติกรรมการเรียนรู้ของนักเรียนไปสักระยะ ดูคะแนนสอบ ประเมินทักษะการให้เหตุผลและระดับของการพูดคุยที่จะพานักเรียนไปถึงได้
สิ่งสำคัญคือการสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้ห้องเรียนพูดคุยกันได้ พื้นที่ปลอดภัยไม่ได้หมายถึงทุกคนรู้สึกสบายใจเพียงเท่านั้น แต่เป็นพื้นที่ที่นักเรียนกล้าแสดงความคิดเห็น แม้รู้ว่าอาจมีเพื่อนๆ ที่ไม่เห็นด้วย และสามารถรับมือกับความรู้สึกเปราะบางหรือความเห็นต่างที่เกิดขึ้นได้ อาจจะให้นักเรียนลองทำในช่วงผ่านพ้นช่วงสอบกลางภาคไปแล้ว เพราะเป็นช่วงเวลาที่นักเรียนเริ่มคุ้นเคยกับการพูดคุยแลกเปลี่ยนโดยเริ่มจากการชวนคุย ถามตอบกันไปมาเป็นพื้นฐาน มากกว่าจะมานั่งเรียนกันว่าประเด็นใดมีเนื้อหาว่าอะไรเพียงเท่านั้น
การเริ่มต้นสอนประเด็นถกเถียง
เมื่อนักเรียนมีความคุ้นเคยกับครูและเพื่อนมากขึ้นแล้ว ตัวอย่างกิจกรรมที่นำมาใช้คือ ให้เด็กเลือกยืนอยู่คนละฝั่งของห้อง เช่น มุมซ้ายเลือก "เห็นด้วย" และมุมขวาเลือก "ไม่เห็นด้วย" จากนั้นค่อย ๆ เพิ่มระดับความซับซ้อนของคำถาม ตั้งแต่ประเด็นที่มีความขัดแย้งไม่มากไปจนถึงประเด็นที่มีความเข้มข้นมากขึ้น เช่น "คนที่เคยทำร้ายผู้อื่นจนถึงแก่ความตายควรได้รับโอกาสอีกครั้งหรือไม่"
ครูอาจใช้รูปแบบ Socratic Seminar หรือการถามตอบแบบโสเครติส เพื่อกระตุ้นให้นักเรียนตั้งคำถามและให้เหตุผล แสดงความเห็นของตัวเองออกมาทีละคน โดยไม่จำเป็นต้องเตรียมสไลด์หรือเนื้อหาที่มากเกินไป แต่อาศัยการเตรียมชุดคำถาม และประเมินคำตอบล่วงหน้าของนักเรียนไว้เบื้องต้น
อีกวิธีการหนึ่งคือแบ่งแนวคิดออกเป็น A, B และ C ให้นักเรียนทุกคนทำความเข้าใจแนวคิดทั้งสามกลุ่มและเลือกแนวคิดที่ตนเห็นด้วยมากที่สุด จากนั้นจับกลุ่มและค้นคว้าข้อมูลที่สนับสนุนแนวคิดที่ตนเลือกเพื่อเตรียมนำเสนอและอภิปรายร่วมกัน
ทั้งนี้ เป้าหมายของกิจกรรมไม่ใช่เพื่อค้นหาว่า "ฝ่ายใดถูกที่สุด" หรือ "ฝ่ายใดควรชนะ" การอภิปราย แต่คือการทำให้นักเรียนเห็นว่า ประเด็นเดียวกันสามารถมองได้จากหลายมุม และสามารถใช้เลนส์หรือกรอบคิดที่แตกต่างกันได้
"เราคิดต่างจากคนอื่นได้ เพื่อนคิดไม่เหมือนเราได้ และเรื่องนี้คิดแบบอื่นๆได้อีก"
เมื่อการถกเถียงมีอารมณ์รุนแรง
ความรู้สึกโกรธ ขุ่นเคือง หรือไม่เห็นด้วย ไม่จำเป็นต้องถูกมองว่าผิดหรือไม่ควรเกิดขึ้น เพราะอารมณ์เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้รู้สึกว่าประเด็นนี้สำคัญ และยิ่งเป็นแรงผลักดันให้นักเรียนแต่ละคนต้องหาเหตุผลมาสนับสนุนความคิดของตนเอง
ดังนั้น เมื่อการถกเถียงในห้องเรียนเริ่มมีอารมณ์ ครูไม่จำเป็นต้องรีบหยุดหรือทำให้ทุกคนกลับมาอยู่ในสภาวะที่สงบทันที แต่อาจใช้โอกาสนั้นเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ เช่น ชวนให้นักเรียนสังเกตว่า ตอนนี้เรารู้สึกอย่างไร คิดอย่างไร เมื่อคนจำนวนมากมีความคิดเห็นที่แตกต่างกัน และต่างฝ่ายต่างมีอารมณ์ร่วม ความขัดแย้งในระดับสังคมจะทวีความรุนแรงขึ้นได้อย่างไร
ครูควรสร้างบรรยากาศที่ทำให้นักเรียนเข้าใจว่า การถกเถียงไม่ใช่การแข่งขันเพื่อเอาชนะ แต่เป็นความพยายามทำให้ผู้อื่นเข้าใจมุมมองของเรา และในขณะเดียวกันเราก็พยายามทำความเข้าใจมุมมองของผู้อื่นด้วย ซึ่งเป็นการสร้างพื้นที่ที่นักเรียนกล้าที่จะพูดสิ่งที่ตัวเองเชื่อ เห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วยเกี่ยวกับประเด็นนี้ออกมาตรงๆ มากกว่าที่จะกลัวว่าพูดไปแล้วเพื่อนจะไม่ชอบ หรือกลบเสียงตัวเองเพราะมัวแต่ประนีประนอม จนไม่ได้ซื่อสัตย์ต่อความคิดของตนเองจริงๆ
เมื่อนักเรียนไม่ยอมแสดงความเห็น
ความท้าทายของห้องเรียนไทยอีกอย่างหนึ่งอาจไม่ใช่การควบคุมทิศทางของการอภิปราย แต่เป็นการที่นักเรียนไม่ยอมพูดความเห็นของตนเองออกมา ทั้งนี้ หลักคิดเบื้องต้นคือ ต้องค่อยๆ สร้างวัฒนธรรมการพูดคุยให้เกิดขึ้นไปทีละขั้น
ขั้นแรกคือฝึกให้นักเรียนพูดออกมาทีละเล็กทีละน้อยก่อน เพราะเขาเคยชินกับนั่งจด นั่งฟัง การที่จะเปลี่ยนนักเรียนให้กล้าพูดในเวลาอันสั้นเป็นไปได้ยาก ดังนั้น เพียงเขาพูดออกมาเล็กน้อยถือว่าดีแล้ว
ครูอาจเริ่มจากการให้เด็กๆ ฝึกเขียนสคริปก่อน มีตัวเลือกให้เลือกว่าเขาเชื่อตามกลุ่มแนวคิดใด มีใบงานให้เขียนความคิดเห็นเกี่ยวกับเรื่องต่างๆ จากนั้นจับคู่คุยกับเพื่อนจากสิ่งที่เขียน และขยับไปกลุ่มใหญ่ขึ้น เพื่อค่อยๆ ทำให้เสียงของเขามันดังขึ้น ทั้งนี้ เพื่อทำให้นักเรียนรู้สึกว่าตนเองมีพื้นที่ในการแสดงความคิดเห็นมากขึ้นๆ ทุกครั้ง
การสอนประเด็นถกเถียงกับเด็กประถม
การสอนประเด็นที่เป็นข้อถกเถียงในระดับประถมศึกษาอาจจะเริ่มจากเรื่องใกล้ตัว ให้อยู่ในสเกลเล็กลง เช่น ทำไมเวลาแบ่งของเล่นในห้องครูควรตั้งกฎว่าใครควรเล่นก่อนหลัง หรือควรเล่นมุมไหน นักเรียนควรแขวนแปรงสีฟันไว้ตรงบริเวณใดของห้อง หรือเวลาไหว้ครู นักเรียนหญิงหรือชายควรขึ้นก่อน ซึ่งเป็นการหยิบยกเรื่องความเท่าเทียมใกล้ตัวที่เกิดขึ้นเพื่อให้นักเรียนมีมุมมองหรือตั้งคำถามว่ากฎสามารถเปลี่ยนได้หรือไม่ มีทางเลือกหรือวิธีการใดอีกบ้าง
บทบาทและการวางตัวของครู
ไม่มีสูตรสำเร็จว่าครูต้อง "เป็นกลาง" หรือ "เปิดเผยความคิดเห็นของตนเอง" เสมอไป เพราะสามารถทำได้หลายรูปแบบ
รูปแบบหนึ่งคือ ครูไม่เปิดเผยจุดยืนของตนเองตั้งแต่ต้น ปล่อยให้นักเรียนอภิปรายอย่างอิสระ แล้วค่อยเฉลยความคิดเห็นของครูในตอนท้าย วิธีนี้ช่วยให้นักเรียนรู้สึกว่าตนเองสามารถแสดงความคิดเห็นได้โดยไม่ต้องกังวลว่าความเห็นจะไม่ตรงกับครู ทั้งนี้ ครูหลายท่านอาจจะสวมบทบาทเป็น Devil's Advocate หรือเป็นคนคอยค้านประเด็นที่นักเรียนนำเสนอขึ้นมา อย่างไรก็ดี การใช้วิธีนี้จะต้องรอบคอบเป็นพิเศษเพราะอาจนำมาสู่ความรู้สึกว่าครูไม่จริงใจและค้านนักเรียนพอเป็นพิธี ส่งผลทำให้นักเรียนอาจเห็นความสำคัญของประเด็นน้อยลง
อีกวิธีหนึ่งคือ ครูเปิดเผยว่าตนเองเชื่อในแนวคิดใด แต่ประกาศอย่างชัดเจนว่าพร้อมรับฟังและให้เด็กท้าทายความคิดเห็นของครูได้ เช่น ครูอาจกล่าวว่า "ครูเชื่อในแนวคิด A แต่ครูอยากฟังว่าคนที่เห็นด้วยกับ B และ C คิดอย่างไร และครูก็เชื่อว่าคนที่เห็นด้วยกับ A อาจไม่ได้เห็นด้วยกับครูทั้งหมด" แนวทางนี้ช่วยให้นักเรียนเห็นว่า การมีความคิดเห็นไม่ตรงกันนั้นไม่ได้หมายความว่าอีกฝ่ายเป็นคนผิดหรือเป็นคนไม่ดี และความคิดเห็นของครูเองก็สามารถถูกตั้งคำถามได้เช่นกัน ครูจึงต้องเปิดใจให้กว้างและไม่แสดงออกถึงความคัดค้านจนนักเรียนไม่กล้าแสดงความคิดเห็น
ครูอาจนำประสบการณ์ส่วนตัวมาใช้ในถกเถียงในห้องเรียนได้ การเล่าประสบการณ์อาจช่วยให้นักเรียนเห็นผลกระทบของที่มีต่อบุคคลจริง ๆ และนำไปสู่การพัฒนาความเข้าใจและความเห็นอกเห็นใจ
อย่างไรก็ตาม ไม่ว่าจะเลือกใช้วิธีใด ครูควรมีความชัดเจนในจุดยืนของตนเองก่อนว่าถ้าต้องตอบคำถามในประเด็นนี้ ครูมีคำตอบอย่างไร เพราะหากครูยังไม่สามารถตอบตัวเองได้ชัดเจน การนำประเด็นเข้าสู่ห้องเรียนก็อาจขาดทิศทางและคุณค่าในการเรียนรู้
ความท้าทายของครูและเป้าหมายของการสอนประเด็นถกเถียง
คนทุกคนมีความเห็นของตนเอง แม้มันอาจจะไปกระทบหรือขัดแย้งความคิดเห็นของคนอื่น เราควรสร้างให้นักเรียนเข้าใจสังคมของพหุความคิด พหุอัตลักษณ์ว่าทุกคนไม่สามารถคิดหรือทำทุกอย่างเหมือนกันได้ ดังนั้น "ความขัดแย้ง" หรือความไม่ลงรอยมันคือเรี่องที่เกิดขึ้นได้ ไม่ใช่สิ่งที่ต้องห้ามเกิด และความเห็นต่างก็คือส่วนหนึ่งในระบอบประชาธิปไตย
"เราจะไปบอกว่าไม่ควรทะเลาะกัน แล้วไม่หยิบยกความขัดแย้งมาคุยกันเลย มันเหมือนเป็นการหลอกนักเรียนว่าประเทศนี้ไม่มีความขัดแย้ง ซึ่งมันไม่จริงและเป็นไปไม่ได้" ทุกคนมีสิทธิในความคิดเห็นของตนเอง เพราะฉะนั้นความท้าทายคือจะทำอย่างไรให้นักเรียนคุ้นเคยกับความขัดแย้งและกล้าที่จะได้พูดว่า "ฉันคิดแบบนี้ และเธอคิดแบบนั้น" สิ่งนี้ต่างหากคือสิ่งที่ควรทำให้เกิดขึ้นเพื่อเปิดกว้างทางความคิด คือสังคมที่เราอยากอยู่และอยากให้เด็กของเราอยู่
บทความโดย ม่อน พรพิพัฒน์ เสนจันทร์ฒิไชย
สัมภาษณ์ อาจารย์ กัมปนาท ไชยรัตน์
Ph.D. Candidate & Instructor, Teachers College, Columbia University
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!