
ในการสอนแต่ละครั้งที่เราตั้งจุดประสงค์การเรียนรู้ไว้ตาม KPA หรือออกแบบขั้นตอนการสอนไว้อย่างสร้างสรรค์และมั่นใจว่านักเรียนจะได้รับประโยชน์จากการสอนในครั้งนี้ แผนการจัดการเรียนรู้ถูกลำดับขั้นตอนมาอย่างดี มีครบทุกองค์ประกอบ แต่เราอาจลืมขั้นตอนสำคัญของการออกแบบการสอนคือ “เราเชื่ออะไร” ทำไมเราถึงเลือกสอนแบบนี้?
ความเชื่อของครูคือการที่ครูให้ความหมายหรือให้ความสำคัญเกี่ยวกับการเรียนรู้ของผู้เรียนและการจัดการเรียนการสอนว่าแนวทางแบบใดมีประสิทธิภาพ เหมาะสมกับตนเองและผู้เรียน โดยขึ้นอยู่กับมุมมอง ความเข้าใจและทัศนคติของบุคคลนั้นๆ ซึ่งที่มาของความเชื่อย่อมแตกต่างกันตามประสบการณ์ ภูมิหลังครอบครัว วัฒนธรรม ประสบการณ์ในโรงเรียนตั้งแต่ตอนเป็นนักเรียน รวมถึงการหล่อหลอมจากสถาบันผลิตครูและประสบการณ์จากการสอน
ความเชื่อมีหลายองค์ประกอบซึ่งเกี่ยวพันกับธรรมชาติของเนื้อหาวิชา การเรียนรู้ของผู้เรียน การสอนและเป้าหมายทางการศึกษา หากครูมองว่าเนื้อหาวิชามีธรรมชาติอย่างไรก็จะนำไปสู่การกำหนดเป้าหมายการเรียนรู้ และเลือกวิธีการสอนที่สอดคล้องกัน
ในมุมมองแบบดั้งเดิม อาจมองเด็กว่าเป็น “แก้วที่ยังว่าง” หรือ “ผ้าขาว” ที่ครูมีหน้าที่เติมความรู้เข้าไปให้ได้มากที่สุด วิธีการสอนที่เหมาะสมอาจมองว่าป็นการอธิบาย บอกความรู้ และให้นักเรียนจดจำสิ่งที่ถูกต้อง
แต่เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนมาสู่แนวคิดการสร้างองค์ความรู้ด้วยตนเองที่มองว่านักเรียนไม่ได้เข้ามาตัวเปล่า แต่พกพาประสบการณ์ ความรู้เดิม และภูมิหลังที่แตกต่างกัน แม้นักเรียนจะมีความเข้าใจในเรื่องเดียวกัน แต่อาจมีมุมมองและรายละเอียดที่แตกต่างกันได้
หน้าที่ของครูจึงไม่ใช่เพียงการเติมความรู้ให้มากๆผ่านการบอกหรืออธิบาย แต่คือการออกแบบประสบการณ์ที่จะช่วยให้นักเรียนเชื่อมโยงความรู้เดิมกับความรู้ใหม่ และหากความเข้าใจของนักเรียนไม่สอดคล้องกับหลักการ ครูอาจสร้างสถานการณ์ให้เกิดความขัดแย้งทางปัญญา เพื่อให้นักเรียนได้ตรวจสอบและปรับความเข้าใจของตนเอง
เมื่อครูมีความเชื่อเช่นนี้ วิธีการสอนก็จะเปลี่ยนจากการบอกคำตอบไปเป็นการเปิดโอกาสให้นักเรียนทดลอง สังเกต อธิบาย และตีความผลด้วยตนเอง โดยให้ความสำคัญกับ “กระบวนการคิด” และเหตุผลของนักเรียนมากกว่าการมุ่งหาคำตอบที่เหมือนกันเพียงอย่างเดียว
ตัวอย่าง ในวิชาวิทยาศาสตร์ ครูบางคนอาจมีความเชื่อเกี่ยวกับ “ธรรมชาติของวิทยาศาสตร์”ว่าคือความรู้ที่เป็น “ข้อเท็จจริงซึ่งเปลี่ยนแปลงไม่ได้” ดังนั้นอาจทำให้เชื่อว่าการสอนวิทยาศาสตร์ควรให้นักเรียนได้รู้ข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ จึงเลือกวิธีการสอนแบบอธิบายเพราะคิดว่าคือวิธีการที่จะทำให้นักเรียนรู้ข้อเท็จจริงได้มากที่สุด
ในทางตรงกันข้าม หากครูอีกท่านเชื่อว่า การเรียนรู้วิชาวิทยาศาสตร์คือการที่นักเรียนควรได้เรียนรู้ผ่านการสร้างและการตรวจสอบ มีทักษะด้านการทดลองและพิสูจน์ข้อเท็จจริง ครูท่านนั้นอาจให้ความสำคัญกับการตั้งคำถาม การทดลอง การรวบรวมหลักฐาน การตีความและการอธิบายเหตุผลของนักเรียนมากขึ้น
เช่นเดียวกับวิชาคณิตศาสตร์ หากมองว่าคณิตศาสตร์เป็นเพียงเรื่องของตัวเลขและการคำนวณ ครูอาจให้ความสำคัญกับคำตอบที่ถูกต้อง แต่หากมองว่าคณิตศาสตร์เกี่ยวข้องกับกระบวนการคิด ครูอาจสนใจว่านักเรียนแก้ปัญหาอย่างไร ตีความโจทย์อย่างไร และใช้เหตุผลอย่างไรมากกว่าคำตอบที่ตายตัว
ความเชื่อเปรียบเหมือนตัวกรอง ครูอาจมีความรู้ด้านเนื้อหาและมีความรู้เกี่ยวกับวิธีการสอนอยู่แล้ว แต่ก่อนที่ความรู้นั้นจะถูกนำไปใช้จริงจะต้องถูกกรองผ่านการตีความและการตัดสินใจของครูว่าสิ่งใดเหมาะสม สิ่งใดมีคุณค่าที่จะนำไปใช้ในห้องเรียน
ทั้งนี้ทั้งนั้นไม่ได้กำลังตัดสินว่าวิธีการใดดีกว่ากัน หรือแบบใดถูกหรือผิด เพียงแต่ชวนตั้งคำถามว่า ตอนนี้ครูมีความเชื่ออย่างไรต่อการออกแบบการสอนของตน ทำไมจึงเลือกทำแบบนั้นและครูกำลังให้คุณค่ากับสิ่งใดอยู่
สิ่งสำคัญคือครูไม่จำเป็นต้องบังคับตัวเองให้เชื่อว่าการเรียนรู้แบบใดดีที่สุด หรือวิธีการสอนใดใช้ได้ผลในทุกห้องเรียน แต่คือการกลับมาสะท้อนและตกผลึกกับตัวเองว่า “ตนเองเชื่ออะไร” และมองเห็นจุดแข็งและจุดอ่อนของความเชื่อนั้นอย่างไร
ความเชื่อของครูเป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงได้ แต่สำหรับหลายคนก็อาจเปลี่ยนแปลงได้ยากเพราะเป็นสิ่งที่สะสมมาเป็นเวลานานจากประสบการณ์ชีวิตและมันแปรผันตามความสามารถหรือทักษะที่ครูมี เช่น ถ้าครูมีความสามารถในการจัดการเรียนรู้แบบสืบเสาะหาความรู้ (Inquiry-Based Learning : IBL) เมื่อสอนแล้วผลการเรียนรู้ของนักเรียนเป็นไปในทางบวกครูก็มีแนวโน้มที่จะเชื่อว่าการสอนด้วยวิธีนี้ดี ในทางตรงกันข้ามหากใช้ไม่ได้ผลครูอาจไม่เชื่อว่าวิธีการสอนนี้มีประสิทธิภาพเท่าที่ควร
ดังนั้นความเชื่อจึงเป็นสิ่งที่ต้องพัฒนาควบคู่ไปกับความสามารถ หากครูเห็นผลของวิธีการสอนในครั้งนั้นๆว่าช่วยให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้ไปในทางใด อย่างไร ความเชื่อก็จะค่อยๆเกิดการสั่นคลอนและเกิดการเปลี่ยนแปลงนำไปสู่ลักษณะของ Growth Mindset ที่มองว่าการสอนเป็นสิ่งที่เรียนรู้และพัฒนาได้
การเปิดกว้างทางความคิดและไม่ยึดติดกับวิธีการใดวิธีการหนึ่งคือการเปิดพื้นที่ให้กับความเป็นไปได้ใหม่และความเชื่อใหม่ที่จะทำให้ครูอยากพัฒนาตนเองและกระตือรือร้นที่จะสร้างห้องเรียนให้เกิดการเรียนรู้ในรูปแบบที่หลากหลาย
สิ่งสำคัญคือการมองนักเรียนเป็นตัวตั้ง ยอมรับว่าผู้เรียนแต่ละคนแตกต่างกัน ครูไม่จำเป็นต้องเป็นแม่พิมพ์ที่มีหน้าที่สร้างใครให้เหมือนตนเอง แต่ควรช่วยให้นักเรียนแต่ละคนเติบโตเป็นตัวของตัวเอง และพร้อมเรียนรู้จากสิ่งที่เกิดขึ้นกับผู้เรียนจริง ๆ
บทความโดย ม่อน พรพิพัฒน์ เสนจันทร์ฒิไชย
สัมภาษณ์ อาจารย์วิชญาดา นวนิจบำรุง
คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!