
เคยสงสัยไหม
ว่าปอดของเรามันจุอากาศได้เท่าไรกันนะ ?
แล้วจะวัดมันได้ด้วยอะไรกันล่ะ
?
ไอเดียการสอนไอเดียนี้เราได้มาจากการที่เทอมนี้ได้รับสอนวิชาใหม่สุดท้าทาย
(มั้ย?) อย่าง “วิชาปฏิบัติการวิทยาศาสตร์สุขภาพ ม.4”
ซึ่งออกแบบไว้ตั้งแต่ต้นแล้วว่า ท้ายเทอมจะใส่โปรเจคต์สักโปรเจคต์นึงที่ส่งเสริมให้นักเรียนเอาความรู้ที่เรียนมาไปประยุกต์กับความเป็นวิทยาศาสตร์สุขภาพได้
ตะกอนได้ออกมาเป็นเนื้อหาเรื่อง “ระบบหายใจ” ที่เกิดจากความอยากให้นักเรียนรู้จักเครื่องแพทย์อย่างเจ้า
“สไปโรมิเตอร์ :
spirometer” ที่เอาไว้ใช้สำหรับวัดปริมาตรและความเร็วของอากาศที่หายใจเข้าและออกจากปอด
และใช้ประเมินสมรรถภาพการทำงานของปอดได้
แต่ครั้นเราจะตามหาเครื่องมือแบบนั้นมาใช้ในโรงเรียนก็ใช่เรื่อง
เลยเกิดเป็นไอเดีย โยนโจทย์นี้ไปให้นักเรียนสุมหัวกัน เพื่อออกแบบเครื่องมือใหม่ ๆ
สำหรับวัดปริมาตรปอดมาใช้แทน spirometer (ซึ่งรู้ทั้งรู้ว่าแทนไม่ได้อะนะ)
แล้วเรียกเป็นชื่อเท่ ๆ ว่า “เครื่องมือวัดปริมาตรปอด ฉบับนักเรียน”
-
เริ่มต้นเราชวนคุยกว้าง ๆ เรื่องความรู้เดิมของนักเรียนที่มีต่ออวัยวะแฉะ ๆ ชื้น ๆ
อย่าง “ปอด” ก่อนว่า มีโครงสร้าง ลักษณะ และหน้าที่อย่างไร? ,คุณสมบัติแบบไหนของปอดที่ทำให้แลกเปลี่ยนแก๊สได้ดี?
,คนเรามีปอดข้างเดียวได้ไหม แล้วต่างจากมี 2 ข้างอย่างไร?
จนมาถึงคำถามสำคัญอย่าง
“เราจะรู้ได้อย่างไรว่าปอดของเรามีปริมาตรเท่าไร?”
แล้วค่อยขยับไปคำถามที่สำคัญลำดับถัดไปคือ
“ถ้าห้องเรียนตอนนี้ไม่มีเครื่องมือสำเร็จรูป
เราจะสร้างเครื่องมือสำหรับวัดได้อย่างไร?”

จากนั้นเราให้นักเรียนจับกลุ่ม
พร้อมกับไปร่าง “เครื่องมือ” แบบที่คิดว่าวัดได้จริง และใช้อุปกรณ์ที่มีรอบตัว
ไม่เวอร์ เน้นการใช้งาน และควบคุมตัวแปร ออกแบบวิธีการการคิดที่รัดกุม โดยออกแบบลงในกระดาษและให้สามารถตอบประเด็นดังต่อไปนี้ได้
-แบบร่างเครื่องมือ
อุปกรณ์ที่ใช้มีอะไรบ้าง
หลักการทำงานเป็นยังไง
-วิธีการทดลอง ทำอย่างไรบอกขั้นตอนเป็นข้อ
ๆ พร้อมภาพประกอบ ระบุว่าวัดอะไร หน่วยที่ใช้วัดคืออะไร ต้องคำนวณอะไรเพิ่มเติมไหม
-ข้อมูลผลการทดลอง ออกแบบตารางบันทึกผล
และการวัดซ้ำ
จากนั้นในคาบถัดไป
ครูให้นักเรียนเตรียมอุปกรณ์ที่ได้ออกแบบไว้มาใช้สำหรับการทดลองจริง พร้อมบันทึกผลลงในตารางที่ออกแบบ
พร้อมแนบสิ่งที่คิดคำนวณมาด้วย
ซึ่งแนวทางการออกแบบเครื่องมือวัดคร่าว
ๆ จากทั้งหมด 6 กลุ่ม มีแนวทางที่เหมือนและแตกต่างกันดังนี้
1. วัดจากปริมาตรโดยตรง
: ใช้การหายใจออกใส่ลงในวัสดุที่รับแก๊สได้ เช่น ลูกโป่ง ถุงพลาสติดทรงกระบอก
(ที่นักเรียนเย็บมาเอง) จากนั้นไปคำนวณหาปริมาตรตามสูตรทางคณิตศาสตร์
คำถามของครูที่ให้นักเรียนคิดต่อยอด
: การวัดปริมาณต่าง ๆ เช่น กว้าง ยาว สูง รัศมี มันคลาแคลื่อนได้ไหม? และวัสดุนั้น
ๆ ที่เลือกมา มีรูปร่างเป็นเรขาคณิตจริง ๆ หรือเปล่า อย่างลูกโป่งก็ไม่ได้กลมดิ๊ก
หรือถุงพลาสติกที่ประดิษฐ์มาก็ไม่ได้มีเส้นรอบวงที่คงที่ในแต่ละการเป่า
2.วัดโดยการแทนที่น้ำ :
ใช้การหายใจออกใส่ในวัสดุที่รับแก๊สจากการหายใจออกได้เช่น ลูกโป่ง
แล้วนำไปแทนที่น้ำตามหลักการทำงานของถ้วยยูเรก้า แล้วนำน้ำไปวัดปริมาตร
คำถามของครูที่ให้นักเรียนคิดต่อยอด
: การใช้มือกดลูกโป่งเพื่อแทนที่น้ำให้ผลคาดเคลื่อนไหม? ควรใช้ร่วมกับอุปกรณ์ที่ใช้กดเพื่อผลที่แม่นยำหรือไม่?
ปริมาตรที่วัดได้ คือปริมาตรของอากาศอย่างเดียวไหม หรือของลูกโป่งด้วย
ลูกโป่งมีปริมาตรรึเปล่า? แล้วถ้าใช้วิธีปล่อยแก๊สในลูกโป่งไปแทนที่น้ำล่ะ?
3.วัดจากปริมาตรน้ำที่รู้ค่าอยู่แล้ว แล้วหายใจออกเพื่อไปแทนที่ : ใส่น้ำลงในถังและขีดวัดปริมาตรทีละ 100-200 มล. ให้เต็มขวด คว่ำลงในกะละมังที่มีน้ำ
แล้วเป่าลมจากการหายใจออกเพื่อแทนที่น้ำ และอ่านค่าจากการหายไปของน้ำในถัง
คำถามของครูที่ให้นักเรียนคิดต่อยอด
: ค่าที่อ่านได้เกิดจากการหายใจออกจริง ๆ หรือเกิดจากน้ำไหลออกจากขวดตามแรงโน้มถ่วง

Cr. Chat GPT
จากนั้นให้นักเรียนแต่ละกลุ่มร่วมกันวิเคราะห์ว่า
เครื่องมือมีข้อจำกัดอะไร ตัวเลขที่ได้คลาดเคลื่อนไหม แล้วคาดเคลื่อนจากอะไร ถ้าจะปรับปรุงทำอย่างไร
คำตอบของแต่ละกลุ่มแตกต่างกันออกไป
ทั้งวิธีและตัวเลขที่ได้จากการคำนวณ


จากนั้นครูอภิปรายร่วมกับนักเรียนหลังการทดลอง
โดยสรุปประเด็นที่สำคัญที่สุดของเรื่องด้วยคำถามที่ว่า
ปริมาตรที่วัดได้ของแต่ละกลุ่ม
ใช่ปริมาตรจริง ๆ ของทั้งปอดหรือไม่?
เพื่อชี้ให้เห็นว่า
ตัวเลขที่ได้เป็นเพียงตัวเลขที่แสดงถึง “ปริมาตรอากาศที่สามารถหายใจออกได้หลังจากหายใจเข้าเต็มที่
ไม่ใช่ปริมาตรของปอดทั้งปอด”
และเพื่อนำไปสู่การเรียนรู้ในทางสรีรวิทยาเกี่ยวกับแนวคิดของ
vital
capacity (VC)
หรือ ปริมาตรอากาศที่เป็นไปได้เวลาหายใจเข้าสุดออกสุด
ซึ่งเป็นตัวเลขที่ได้จากการวัดโดยเครื่อง spirometer
ซึ่งการอภิปรายตอนท้ายนี้ก็สามารถเชื่อมโยงไปยังหลักการทำงานและค่าที่ได้จากการวัดของเครื่อง
spirometer (เคยออกข้อสอบวิชาสามัญด้วยนะ) แถมยังชวนสงสัยได้ด้วยคำถามต่อไปได้อีกว่า
“ทำไมเราไม่สามารถวัดปริมาตรปอดทั้งปอดได้ ด้วยวิธีเหล่านี้
แม้จะควบคุมตัวแปรให้ครอบคลุมแค่ไหน”
คำตอบที่เด็ก
ๆ ตอบได้คือ เพราะปอดยังมีอากาศบางส่วนเหลืออยู่หลังจากหายใจออกเต็มที่ การวัดแบบนี้จึงไม่ได้หมายความว่า
ปริมาตรที่วัดได้ = ความจุทั้งหมดของปอด เพราะถ้าร่างกายหายใจออกหมดปอด
ปอดอาจสูญเสียการพองตัว แฟบแบบสุญญากาศ ซึ่งไม่ดีแน่ต่อร่างกาย
Cr. Bangkok hospital
ฟีดแบคหลังสอน
ตอนเราสอนก็ไม่คิดว่าจะเห็นความว้าว
จากเดียที่เด็ก ๆ คิดเองบ้าง เสิร์ชหามาบ้าง แต่พอได้ทำจริง ดูนักเรียนได้สนุก
ได้เลอะ ได้แก้ปัญหา คนสอนก็สนุกดีเหมือนกันครับ :)
การสอนวิธีนี้
แม้เราเองจะรู้คำตอบอยู่แล้วว่าตัวเลขที่เด็ก ๆ คิดคำนวณออกมาได้จะไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงเท่าไรนัก
แต่อย่างน้อยการเปิดโอกาสให้เด็กได้คิดและออกแบบ
ก็สร้างความสงสัยและสร้างกระบวนการหาคำตอบของนักเรียนได้ดีทีเดียว ทั้งนี้เราเองยังสามารถเติมเนื้อหาที่นักเรียนควรรู้หลังจบกิจกรรมได้อย่างแนบเนียน
เพราะทุกคนในห้องต่างมีประสบการณ์ร่วมและมองเห็นเป็นภาพเดียวกันได้
กิจกรรมนี้เลยวางเป้าหมายการเรียนรู้ว่า
เราไม่ได้มุ่งให้นักเรียนได้ค่าปริมาตรปอดที่แม่นยำทางคลินิก (แบบเป๊ะ ๆ
เพราะแค่เสิร์ชก็เจอ) แต่ต้องการให้เด็กเรียนรู้กระบวนการสร้างวิธีวัดและตรวจสอบคำตอบ
ให้เด็กคิดเป็น ทำเป็น ซึ่งเชื่อว่าเป็นทักษะที่ปรับใช้ได้กับความรู้อื่น ๆ ในวิทยาศาสตร์ได้ :)
สุดท้ายเอาภาพบรรยากาศการออกแบบและกระบวนการของแต่ละกลุ่มมาให้ดูกับครับ
https://drive.google.com/drive/folders/1lkfxONAsM9oDmg86_wCUvUCjx-nfPbJE?usp=drive_link
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!