
คาบเรียนดนตรีเป็นช่วงเวลาที่นักเรียนหลายคนตั้งตารอ เพื่อดูว่าครูจะพาพวกเขาและเธอไปเรียนรู้หรือเล่นเครื่องดนตรีชนิดใด ยังจำความตื่นเต้นในวัยเด็กตอนได้จับเครื่องดนตรีดีด สี ตี เป่า ที่ฝึกเล่นแบบทุลักทุเล ได้รู้จักกับตัวโน้ต จังหวะ ท่วงทำนอง และโทนเสียงที่แตกต่าง ช่างเป็นประสบการณ์แปลกใหม่ราวกับได้เปิดประตูไปสู่โลกอีกใบที่เต็มไปด้วยเสียงและจินตนาการ
เมื่อมองไปยังวงดนตรีของโรงเรียน นักเรียนจำนวนไม่น้อยสามารถเล่นได้อย่างชำนาญราวกับนักดนตรีมืออาชีพ เป็นความมหัศจรรย์ที่พอเครื่องดนตรีหลากหลายชนิดสามารถบรรเลงประสานกันจนเกิดเป็นบทเพลงอันไพเราะได้ ชวนให้สงสัยว่ากว่าที่เด็กแต่ละคนจะเล่นดนตรีชนิดหนึ่งได้อย่างคล่องแคล่วนั้น พวกเขาผ่านการฝึกฝนมาอย่างไร เพราะคงไม่ใช่เรื่องง่ายกว่าที่สองมือและปลายนิ้วจะสอดประสานเป็นหนึ่งเดียวกับกายภาพและกลไกของเครื่องดนตรีที่สามารถถ่ายทอดบทเพลงออกมาได้อย่างไพเราะ ทุกจังหวะต้องผ่านการซ้อมจนคล่อง ทุกทำนองต้องผ่านการฝึกจนชำนาญ เบื้องหลังเสียงเพลงที่ถูกถ่ายทอดมาสู่ผู้ฟังนั้นมีบุคคลที่ทำหน้าที่ถ่ายทอดความรู้และฝึกฝนทักษะให้แก่ผู้เรียน นั่นคือ “ครูดนตรี” ชวนสัมผัสประสบการณ์ในห้องเรียนดนตรีไปกับอาจารย์ธีรวิทย์ เพื่อค้นพบว่าการเรียนรู้ดนตรีมีความหมายมากไปกว่าการเล่นเครื่องดนตรีให้เป็น
การเล่นดนตรีและการสอนดนตรีเหมือนและต่างกันอย่างไร
การเล่นดนตรีและการสอนดนตรีมีความเกี่ยวข้องและเกี่ยวโยงกันในตัว หากลองจินตนาการย้อนกลับไปสมัยที่เราเรียนดนตรีตอนเด็ก การเล่นดนตรีไม่อาจแยกขาดจากการสอนได้ เพราะเราเรียนดนตรีเพื่อที่จะสามารถเข้าถึงดนตรี จากนั้นก็จะนำไปสู่การเล่นดนตรีเป็น หรือฟังดนตรีเป็นก็สุดแท้แต่ จึงจำเป็นจะต้องมีคนสอนเรา ไม่ว่าจะเป็นครูในหรือนอกห้องเรียนดนตรี หรือแม้กระทั่งครูในสื่อที่เราฝึกเล่นตาม
การเล่นดนตรี เป็นการสื่อสารและเชื่อมโยงระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ และมนุษย์กับเครื่องดนตรีหรือองค์ประกอบต่าง ๆ ทางดนตรีบางอย่างอาจเกี่ยวข้องกับทักษะ หรือความคิดภายใน รวมถึงความหมายของเสียง จังหวะ หรือท่วงทำนองโดยจะสื่อสารออกไปในรูปแบบการแสดงดนตรีหรือผ่านการขับร้อง สิ่งเหล่านี้เมื่อพิจารณาแล้วจึงมีส่วนคล้ายกับการสอนตรงที่มันคือ “การส่งผ่านบางสิ่งไปสู่ผู้รับ” เหมือนกัน การเล่นดนตรีคือการส่งสารในรูปแบบของเสียงไปสู่ผู้ฟัง แต่การสอนคือการส่งสารไปสู่ผู้เรียนเช่นกัน ซึ่งสารที่ครูส่งไปนั้นคือประสบการณ์ วิธีการ เทคนิคทางดนตรี ตลอดจนวิธีคิดต่อโลกทางดนตรี
เป้าหมายในการเรียนวิชาดนตรี
เป้าหมายของการเรียนรู้ดนตรีในอาณาบริเวณของศาสตร์และการทำงานด้านดนตรีศึกษามีจุดมุ่งหมายเพื่อให้ทุกคนมีสิทธิ์เข้าถึงดนตรีอย่างมีคุณค่าและความหมายในชีวิต ไม่เว้นแม้แต่เด็กนักเรียนหรือผู้ที่มีความต้องการพิเศษ เราอาจคุ้นเคยกับการที่คนนำดนตรีมาใช้ในเชิงบำบัดหรือที่เรียกว่า นักดนตรีบำบัด แต่นักดนตรีศึกษาจะมุ่งเน้นไปที่ทำให้ผู้เรียนมีทักษะทางดนตรีที่ดีสามารถเล่นดนตรีได้ เช่น ร้อง เล่น เขียน คิด สร้างสรรค์ เคลื่อนไหว จนไปถึงขั้นที่ทำให้เกิดสิ่งที่เรียกว่า musicianship คือ ภูมิความเป็นนักดนตรี หรือความมีดนตรีในตนเอง และผลโดยอ้อมนอกเหนือจากทักษะและประสบการณ์เฉพาะทางดนตรีก็จะเกิดโดยอัตโนมัติเช่นกัน ยกตัวอย่าง การที่เราเป็นคนละเอียดลึกซึ้งมากขึ้น ฟังคนอื่นมากขึ้น ตลอดจนเพื่อพัฒนามนุษย์แบบองค์รวมทั้งในด้านร่างกาย อารมณ์ สังคมวัฒนธรรม และสติปัญญา
ทักษะที่ครูสอนดนตรีควรมี
แน่นอนว่าครูสอนดนตรีหรือนักดนตรีศึกษาจำเป็นต้องรู้ดนตรี เล่นดนตรีเป็น หรือมีทักษะที่ดีพอสมควร ซึ่งทักษะทางดนตรีที่ถูกนิยามไว้อย่างน่าสนใจมีหลายระดับคือ เล่นได้ เล่นเป็น เล่นเก่ง และเล่นดี ซึ่งเป็นคำพูดของอาจารย์ทางดนตรีท่านหนึ่งที่พูดถึงว่านักดนตรีจะวนเวียนอยู่ใน 4 ระดับนี้ ส่วนตัวอาจารย์ธีรวิทย์เองเป็นครูดนตรีไทย เมื่อมีคนถามว่าเล่นดนตรีไทยชนิดอื่นได้ด้วยไหม คำตอบที่ตอบเขาเหล่านั้นคือเล่นได้แต่เล่นไม่เป็น นั่นหมายความว่าเรารู้จักวิธีการเล่นดนตรีชนิดอื่นในระดับพื้นฐาน แต่ในส่วนที่เล่นเป็นและเล่นได้ดีคือเครื่องดนตรีเอกที่เราเรียนมา ดังนั้นจึงมองว่าครูดนตรีอาจไม่จำเป็นต้องเล่นดนตรีได้เก่งกาจระดับศิลปิน เพราะสิ่งสำคัญคือครูควรรู้ว่าจะนำพาผู้เรียนไปสู่การเล่นดนตรีที่ดีได้อย่างไร หรือจะมีวิธีการอย่างไรที่จะส่งเสริมให้ผู้เรียนเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ทั้งด้านร่างกาย อารมณ์ สังคมวัฒนธรรม และสติปัญญา หรือแม้แต่เป็นนักดนตรีที่ดีได้เช่นกัน และหากครูมีพื้นฐานและประสบการณ์ทางดนตรีหลากหลาย ก็ย่อมเป็นเรื่องที่ดีเพราะจะเป็นส่วนที่สามารถช่วยนำพาผู้เรียนให้มีโลกทัศน์ และประสบการณ์ร่วมกับวัฒนธรรมดนตรีที่แตกต่างหลากหลายขึ้นได้
นอกเหนือจากทักษะทางดนตรีที่ดีแล้ว คือนักดนตรีศึกษาควรมีหูตาและการรับรู้ที่กว้างไกล สามารถทำความเข้าใจในประเด็นสำคัญ เช่น อัตลักษณ์และเสียงของดนตรีแต่ละวัฒนธรรมอย่างที่เป็นไม่ว่าจะเป็นดนตรีไทย ดนตรีท้องถิ่น หรือแม้แต่ดนตรีตะวันตก ความเข้าใจอย่างละเอียดละออในประเด็นเหล่านี้เป็นไปเพื่อลดอคติด้านการรับรู้ผ่านการดูและฟังดนตรีจากวัฒนธรรมต่าง ๆ นอกจากนี้อีกทักษะหนึ่งที่ควรมีคือ การปรับตัวและการตระหนักรู้ตำแหน่งแห่งที่ของตน เพราะครูดนตรีที่เริ่มงานใหม่ โดยเฉพาะผู้สอบบรรจุเข้าไปเป็นครูดนตรีในระบบราชการ เราแทบไม่มีทางรู้เลยว่าจะไปบรรจุอยู่ในพื้นที่ที่มีสภาพสภาพแวดล้อมทางสังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ หรือ ความเชื่อแบบใด ของประเทศไทย แม้ว่าเราจะเลือกภูมิภาค (ซึ่งเป็นเพียงพื้นที่ระดับมหภาค) ที่สอบบรรจุเองก็ตาม ดังนั้นการยึดถือเพียงชุดความรู้เดียวว่าการสอนดนตรีต้องเป็นแบบนี้ สอนได้แบบใดแบบหนึ่งเท่านั้น เปลี่ยนไม่ได้ หรือตัวตนในแบบ “ฉันในฐานะครูดนตรีก็ต้องเป็นแบบนี้ ตัวตนของฉันแบบนี้” จึงเป็นอุปสรรคอย่างหนึ่งต่อการจัดการเรียนรู้ด้านดนตรี ทั้งต่อตัวผู้เรียนหรือกระทั่งตัวผู้สอน ฉะนั้นฐานคิดแบบพหุวัฒนธรรม กล่าวคือ การมองเห็นความหลากหลายเป็นโอกาส ข้อท้าทาย และทางไปต่อในวิชาชีพจะเป็นสารตั้งต้นที่ดีสำหรับครูดนตรีที่จะกระตุ้นให้เกิดความสนใจใคร่รู้และจะช่วยส่งเสริมให้เกิดการพัฒนาขอบเขตประสบการณ์ทางดนตรีและสังคมวัฒนธรรมของตนเพื่อสร้างห้องเรียนดนตรีที่สร้างสรรค์และมีคุณค่าความหมายโอบรับกับทุกคน
ดนตรีในชีวิตประจำวันของผู้เรียน
นักเรียนแต่ละคนล้วนมีเรื่องราวและประสบการณ์ทางดนตรีเป็นของตนเอง ครูดนตรีไม่ควรมองว่านักเรียนแต่ละคนมาแบบเปลือยเปล่าหรือไม่มีประสบการณ์ทางดนตรีมาเลย เพราะความจริงแล้วพวกเขาพกพาบางอย่างทางดนตรีติดตัวมาด้วยไม่มากก็น้อยอย่างแน่นอน ครูควรมองเห็นเพลงที่ดังก้อง และถูกร้องเล่น หรือกล่าวถึงอยู่ทั้งหลายเหล่านั้น ครูจำเป็นต้องเรียนรู้และทำความเข้าใจความชื่นชอบและความสนใจดนตรีในชีวิตประจำวันของผู้เรียนเพื่อนำมาเป็นส่วนหนึ่งและร่วมสร้างห้องเรียนดนตรีที่มีคุณค่าและความหมายต่อเขาและเธอทั้งหลาย
อีกประการหนึ่ง อาจารย์ธีรวิทย์มองว่าปัญหาการเรียนการสอนดนตรีในระดับการศึกษาขั้นพื้นฐานทุกวันนี้คือ การสอนในสิ่งที่ไกลตัวผู้เรียนเกินไป ดังนั้นสิ่งสำคัญ คือทำให้ดนตรีเป็นเรื่องที่ใกล้ตัวผู้เรียนมากขึ้น เพราะเมื่อนักเรียนของเราไว้เนื้อเชื่อใจแล้ว แน่นอนว่าจะค่อย ๆ ทำให้เกิดความอยากเข้ามาร่วมเรียนรู้และเป็นส่วนหนึ่งมากขึ้นเรื่อยๆ เช่น หยิบยกเพลงที่อยู่ในกระแสสมัยนิยมเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในการสอนพร้อมกับการธำรงเสียงเพลงเหล่านี้ต่อไปควบคู่กับเพลงที่ไม่คุ้นเคยในหลักสูตร เด็กจะรู้สึกว่าดนตรีมีความหลากหลายและมีหมายต่อเขาและเธอ อีกทั้งครูควรพยายามค้นหากลวิธีหรือศาสตร์การสอนใหม่ ๆ ในการจัดการเรียนรู้เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้สัมผัสและทำความเข้าใจดนตรีอย่างหลากหลายในทุกมิติ
หากในท้ายที่สุดเมื่อเราในฐานะครูพยายามทุกทางแล้ว แต่นักเรียนบางคนก็ยังไม่ชอบดนตรีอยู่ดี ก็จงโปรดเข้าใจในความเป็นมนุษย์ ยืนอยู่บนจุดยืนที่เปิดกว้างต่อความหลากหลาย และยอมรับว่าทุกคนไม่ได้เกิดมาเป็นนักดนตรีหรืออยากเป็นนักดนตรีเสมอไป ถึงแม้ว่าบางคนจะไม่อยากเล่นดนตรี เพียงแค่ครูสามารถทำให้เด็ก ๆ ฟังดนตรีหรือเชื่อมโยงกับดนตรีในชีวิตของเขาและเธอได้เท่านั้นก็ถือว่าเพียงพอแล้ว และไม่ว่านักเรียนคนไหนจะชอบหรือไม่ชอบดนตรี ครูควรทำให้ห้องเรียนดนตรีพร้อมต้อนรับทุกคนเสมอเช่นกัน
ครูดนตรีคือผู้ทำงานทางวัฒนธรรม
ดนตรีอยู่คู่กับมนุษย์มาในทุกยุคทุกสมัย เป็นสิ่งที่สะท้อนวิถีชีวิต ความคิด และวัฒนธรรมของผู้คน เช่น ลักษณะการบรรเลงดนตรี คำร้อง และเสียงที่สำแดงออกมา อาจสะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิตของผู้คนในอดีตที่ลักษณะไม่เหมือนในปัจจุบัน อีกทั้งดนตรียังทำงานร่วมกับมนุษย์ในหลายมิติ เช่น ในอดีตที่ใช้ดนตรีกับพิธีกรรมในฐานะสื่อกลางที่ทำหน้าที่สื่อสารกับสิ่งที่อยู่เหนือหรือพ้นไปจากมนุษย์ แม้กระทั่งในเหตุการณ์ร่วมสมัยที่เราคุ้นเคยในปัจจุบันที่ใช้ดนตรีบรรเลงประกอบในงานเลี้ยงเพื่อสร้างบรรยากาศที่รื่นรมย์และไม่แห้งแล้ง ดนตรีจึงมีอิทธิพลต่อความรู้สึกนึกคิดของผู้คน ด้วยเหตุนี้ ครูดนตรีจึงไม่ควรมองข้ามบริบททางสังคมวัฒนธรรมที่สัมพันธ์ไปกับความรู้ทางดนตรีและการเล่นดนตรี เพราะการเรียนรู้ดนตรีไม่ได้มีเพียงการฝึกให้เล่นดนตรีได้อย่างถูกต้องตามเป้าหมาย แต่ยังรวมถึงการทำความเข้าใจขนบ ความหมาย และคุณค่าของดนตรีที่สัมพันธ์และส่งผลมีต่อมนุษย์ด้วย
ดนตรีมิได้เป็นภาษาสากล หากแต่มีการทำงานบางอย่างคล้ายกับภาษา เพราะสามารถสื่อสารความหมายผ่านเสียง แม้ความหมายนั้นจะไม่สามารถอธิบายเป็นคำพูดที่เข้าใจได้ในเชิงภาษาได้ทั้งหมด แต่สามารถรับรู้ได้ผ่านความรู้สึก การตีความ และฐานประสบการณ์ทางสุนทรียะ ดังนั้น ครูดนตรีจึงควรเป็นผู้ที่มีความละเอียดอ่อนในการฟัง การตีความ และการถ่ายทอดประสบการณ์ดนตรีที่หลากหลาย พร้อมทั้งมีความสงสัยใคร่รู้ว่าเสียงดนตรีกำลังสื่อสารอะไร และมีความหมายอย่างไรต่อผู้ฟัง
การเป็นครูดนตรีจึงไม่ใช่เพียงการทำหน้าที่สอนให้ผู้เรียนเล่นดนตรีเป็นเท่านั้น แต่คือการเปิดโอกาสให้พวกเขาและเธอทุกคนได้ฟัง ทำความเข้าใจ และค้นพบความหมายของดนตรีที่เชื่อมโยงมนุษย์เข้ากับมนุษย์คนอื่น ๆ วัฒนธรรม และสิ่งต่าง ๆ ในสังคมผ่านเสียงดนตรี เพราะในทุกท่วงทำนองไม่ได้มีเพียงความไพเราะ หากยังมีเรื่องราวทางสังคมวัฒนธรรม ความคิด ความเชื่อ และวิถีชีวิตของผู้คนซ่อนอยู่ การเรียนรู้ดนตรีจึงเป็นอีกหนทางหนึ่งที่ช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจทั้งเสียงเพลงและโลกที่พวกเขาอาศัยอยู่ได้ละเอียดละออมากขึ้น
บทความโดย ม่อน พรพิพัฒน์ เสนจันทร์ฒิไชย
สัมภาษณ์ อาจารย์ธีรวิทย์ กลิ่นจุ้ย
คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!