
กระบวนการสร้างวัฒนธรรมสิทธิมนุษยชนศึกษาในห้องเรียน
เรียนแล้วก็ลองนำมาปรับใช้เลยแล้วกัน! หลังจากมีโอกาสเข้าร่วมอบรมกระบวนกรสอนสิทธิมนุษยชนศึกษากับ Amnesty International Thailand สิ่งหนึ่งที่ผมกลับมาคิดต่อก็คือ เราจะนำสิ่งที่ได้เรียนรู้ไปปรับใช้กับห้องเรียนของตัวเองอย่างไร โดยไม่จำเป็นต้องรอให้มีรายวิชาสิทธิมนุษยชนศึกษา หรือจัดกิจกรรมพิเศษเกี่ยวกับสิทธิมนุษยชนโดยเฉพาะ
พอดีกับวันนี้เป็นวันเปิดภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2569 ผมจึงอยากทดลองนำแนวคิดจากการอบรมมาใช้กับการสร้างวัฒนธรรมการเรียนรู้ในห้องเรียน โดยเริ่มต้นจากเรื่องง่าย ๆ ที่ครูและนักเรียนต้องพบเจอในชีวิตประจำวัน
ผมเริ่มต้นด้วยการชวนนักเรียนทบทวนประสบการณ์การเรียนรู้ของตนเองในภาคเรียนที่ผ่านมา ผ่านกิจกรรมแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับเพื่อนที่ค่อย ๆ เพิ่มจำนวนสมาชิกในกลุ่ม จากการจับคู่ 2 คน เพื่อพูดคุยถึงเนื้อหาหรือกิจกรรมที่ชอบ ขยับเป็นกลุ่ม 3 คน เพื่อแลกเปลี่ยนสิ่งที่ตนเองคิดว่าทำได้ดี ก่อนจะชวนมองย้อนกลับไปว่ามีเรื่องใดบ้างที่อยากปรับเปลี่ยนหรือพัฒนาให้ดีขึ้น และปิดท้ายด้วยการรวมกลุ่ม 5 คน เพื่อแบ่งปันประสบการณ์การเรียนรู้ที่คิดว่าควรพกติดตัวมาใช้ในภาคเรียนใหม่นี้
การทบทวนประสบการณ์เหล่านี้ไม่ได้มีเป้าหมายเพียงให้นักเรียนประเมินว่าตนเองเรียนได้ดีหรือไม่ดี แต่ต้องการเปิดโอกาสให้แต่ละคนได้กลับมาสำรวจความรู้สึก ความต้องการ ความสามารถ และประสบการณ์ที่มีความหมายต่อตนเอง เพราะแม้นักเรียนจะอยู่ในห้องเรียนเดียวกัน เรียนเนื้อหาเดียวกัน และทำกิจกรรมร่วมกัน แต่สิ่งที่แต่ละคนได้รับจากการเรียนรู้ก็อาจแตกต่างกันออกไป
เมื่อพูดคุยถึงประสบการณ์ของตนเองแล้ว ผมจึงชวนนักเรียนขยับจากการมองตัวเองไปสู่การมองความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับผู้อื่น ผ่านคำถามที่ว่า “ถ้าห้องเรียนนี้จะเป็นพื้นที่ที่ทุกคนเรียนรู้ได้ดีขึ้น เราแต่ละคนจะมีส่วนร่วมสร้างพื้นที่นั้นอย่างไร”
คำถามนี้เป็นจุดเชื่อมสำคัญระหว่างการทบทวนประสบการณ์การเรียนรู้กับการสร้างวัฒนธรรมสิทธิมนุษยชนในห้องเรียน เพราะการที่นักเรียนคนหนึ่งจะเรียนรู้ได้ดีอาจไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถหรือความพยายามของตนเองเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับบรรยากาศในห้องเรียน ความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อน วิธีการสื่อสาร ตลอดจนการใช้อำนาจของครูด้วย
หากนักเรียนคนหนึ่งไม่กล้าตอบคำถามเพราะกลัวถูกเพื่อนหัวเราะ หากนักเรียนบางคนไม่กล้าแสดงความคิดเห็นเพราะคิดว่าความคิดเห็นของตนเองไม่มีความสำคัญ หรือหากใครบางคนต้องกังวลว่าจะถูกล้อเลียนเรื่องรูปลักษณ์ ร่างกาย เพศ หรืออัตลักษณ์ของตนเองอยู่ตลอดเวลา เราคงต้องกลับมาตั้งคำถามว่า ห้องเรียนเช่นนี้เปิดโอกาสให้ทุกคนเรียนรู้ได้อย่างเท่าเทียมกันจริงหรือไม่
จากคำถามดังกล่าว ผมจึงชวนนักเรียนร่วมกันพิจารณาข้อตกลงในการอยู่ร่วมกัน โดยเปิดโอกาสให้ทุกคนได้เสนอความคิดเห็นว่า ห้องเรียนแบบไหนที่ตนเองอยากอยู่ อะไรคือสิ่งที่ควรเกิดขึ้น และอะไรคือสิ่งที่ไม่ควรเกิดขึ้นในพื้นที่การเรียนรู้ร่วมกัน สิ่งหนึ่งที่ผมนำมาปรับใช้จากการอบรม คือการให้ความสำคัญกับศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ความปลอดภัย และความยินยอม (Consent) ซึ่งเป็นเรื่องใกล้ตัวที่บางครั้งเราอาจมองข้ามไป เช่น การไม่แตะต้องร่างกายผู้อื่นโดยไม่ได้รับความยินยอม การไม่ล้อเลียนเรื่องเพศ รูปลักษณ์ ร่างกาย หรืออัตลักษณ์ของเพื่อน การขออนุญาตก่อนถ่ายภาพ บันทึกวิดีโอ หรือเผยแพร่ภาพของผู้อื่น ตลอดจนการเคารพความคิดเห็นที่แตกต่าง และการไม่ใช้ถ้อยคำที่ทำร้ายกัน
ประเด็นเหล่านี้อาจดูเป็นเรื่องธรรมดาที่ครูหลายคนพูดคุยกับนักเรียนอยู่แล้ว แต่สิ่งที่ผมอยากทดลองเปลี่ยนคือการไม่ทำให้ข้อตกลงเหล่านี้เป็นเพียงข้อห้ามที่ครูเป็นผู้กำหนดฝ่ายเดียว หากแต่เปิดพื้นที่ให้นักเรียนได้ร่วมคิดและทำความเข้าใจว่า เพราะเหตุใดเราจึงควรปฏิบัติต่อกันเช่นนั้น ข้อตกลงแต่ละข้อช่วยคุ้มครองสิทธิของใคร และการกระทำของเราอาจส่งผลกระทบต่อผู้อื่นอย่างไรบ้าง
อย่างไรก็ตาม การเปิดโอกาสให้นักเรียนมีส่วนร่วมไม่ได้หมายความว่าทุกเรื่องจะสามารถตัดสินได้ด้วยเสียงข้างมาก โดยเฉพาะประเด็นที่เกี่ยวข้องกับศักดิ์ศรีและสิทธิขั้นพื้นฐานของผู้อื่น เพราะแม้นักเรียนส่วนใหญ่จะเห็นตรงกันในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ก็ไม่ได้หมายความว่าความคิดเห็นนั้นจะสามารถใช้เป็นเหตุผลในการละเมิดสิทธิของคนส่วนน้อยได้
ในฐานะครู ผมจึงคิดว่าตนเองยังมีหน้าที่สำคัญในการดูแลและคุ้มครองสิทธิของนักเรียนทุกคน โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาถึงความสัมพันธ์เชิงอำนาจในห้องเรียนที่ครูกับนักเรียนไม่ได้อยู่ในสถานะที่เท่ากันทุกประการ การเปิดพื้นที่ให้นักเรียนมีเสียงจึงต้องดำเนินไปพร้อมกับความรับผิดชอบของครูในการสร้างสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัย ผมจึงสื่อสารจุดยืนของตนเองกับนักเรียนอย่างชัดเจนว่า “ครูแม็กจะไม่ทนต่อการคุกคาม การล้อเลียน การเลือกปฏิบัติ หรือการกระทำใด ๆ ที่ทำให้นักเรียนรู้สึกไม่ปลอดภัยหรือไม่สบายใจ ทั้งในรูปแบบออฟไลน์และออนไลน์โดยเด็ดขาด”
พร้อมกับแจ้งให้นักเรียนทราบว่า หากพบเห็นหรือประสบกับเหตุการณ์ดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็นการกระทำของเพื่อน ครู หรือบุคคลอื่น นักเรียนสามารถแจ้งครูหรือบุคคลที่ตนเองไว้วางใจเพื่อขอความช่วยเหลือได้ โดยไม่จำเป็นต้องเผชิญกับเหตุการณ์นั้นเพียงลำพัง ทั้งนี้ การรับฟังและให้ความช่วยเหลือจะต้องคำนึงถึงความปลอดภัย ความเป็นส่วนตัว และความต้องการของนักเรียน รวมถึงการส่งต่อข้อมูลให้ผู้เกี่ยวข้องเท่าที่จำเป็นต่อการคุ้มครองและช่วยเหลือ
เมื่อกลับมาทบทวนสิ่งที่ได้เรียนรู้จากการอบรม ผมเริ่มมองเห็นว่า นักเรียนอาจเรียนรู้เรื่องสิทธิในการแสดงความคิดเห็นผ่านการที่ครูเปิดโอกาสให้เขาพูดและรับฟังอย่างจริงจัง เรียนรู้เรื่องความเสมอภาคผ่านการที่ทุกคนได้รับโอกาสมีส่วนร่วม เรียนรู้เรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ผ่านการไม่ถูกทำให้อับอายเมื่อทำผิดพลาด และเรียนรู้เรื่องความยินยอมผ่านการที่ผู้อื่นเคารพขอบเขตและการตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายหรือข้อมูลส่วนตัวของเขา
ในขณะเดียวกัน ครูเองก็ต้องเรียนรู้ที่จะทบทวนการใช้อำนาจของตนเองอยู่เสมอ เพราะเราอาจกำลังสอนเรื่องการเคารพความคิดเห็นที่แตกต่าง แต่กลับไม่เปิดโอกาสให้นักเรียนตั้งคำถามกับสิ่งที่ครูพูด หรืออาจกำลังสอนเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ แต่เผลอใช้คำพูดบางอย่างที่ทำให้นักเรียนรู้สึกอับอายต่อหน้าเพื่อนทั้งห้อง
การสร้างวัฒนธรรมสิทธิมนุษยชนจึงไม่ใช่ภาระหน้าที่ของนักเรียนฝ่ายเดียว และไม่อาจสำเร็จได้ด้วยการประกาศข้อตกลงเพียงครั้งเดียวในวันเปิดภาคเรียน แต่ต้องอาศัยการปฏิบัติอย่างต่อเนื่อง ทั้งการรับฟัง การเจรจา การทบทวนข้อตกลง การรับผิดชอบเมื่อเกิดความผิดพลาด และการปรับเปลี่ยนวิธีอยู่ร่วมกันเมื่อพบว่าสิ่งที่เคยทำอาจส่งผลกระทบต่อผู้อื่น
สำหรับผม กิจกรรมในวันนี้จึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้นเล็ก ๆ ของการนำสิทธิมนุษยชนศึกษามาปรับใช้ในห้องเรียน ยังไม่อาจบอกได้ว่าห้องเรียนของเราจะกลายเป็นพื้นที่ที่เคารพสิทธิของทุกคนได้มากน้อยเพียงใด แต่สิ่งหนึ่งที่ตั้งใจจะทำต่อจากนี้ คือการไม่ปล่อยให้เรื่องสิทธิมนุษยชนจบลงพร้อมกับสไลด์หรือกิจกรรมในคาบแรก
ท้ายที่สุดแล้ว เราอยากมีห้องเรียนแบบไหน และเราจะรับผิดชอบต่อพื้นที่ที่ใช้ร่วมกันอย่างไร เรียนแล้วก็ลองนำมาปรับใช้เลยแล้วกัน ส่วนจะเกิดการเปลี่ยนแปลงอะไรขึ้นบ้าง คงต้องเรียนรู้และทบทวนไปพร้อมกับนักเรียนตลอดภาคเรียนนี้
แสดงความเห็นกับสมาชิกใน insKru
เก็บไอเดียไว้อ่าน และอีกมากมาย
ได้แรงบันดาลใจเต็มๆ เลยใช่มั้ย?
บันทึกแรงบันดาลใจที่ได้รับเก็บไว้ไม่มีลืมผ่านการเขียนไอเดียเลย!